Ang Sining at Komitment sa panahon ng krisis at karahasan

ni Dr. Bienvenido Lumbera
National Artist

Sa panahon ng krisis at karahasan, ang pangunahing bagay na nararapat binibigyan pansin ng mga artista’t manggagawang pangkultura ay ang pagtatambal ng sining at komitment. Mahalagang ang isang artista ay may komitment. Ito ang paghawak sa isang panindigang nakabatay sa pambansang interes.

Saan ba nakaukol ang komitment ng isang artista? Ito ay itinatapat sa krisis na nararanasan.

Sa krisis pang-ekonomya, ito ang pagtaas ng presyo ng bilihin, pagbaba ng sahod at kawalan ng trabaho. Ang artista ay hindi ligtas sa kahirapang nararanasan ng lipunan. Karaniwang nangyayari sa artista ang pang-ekonomiyang kagipitan.

Bago ang Martial Law, kahit papano ay mayroong empleyo ang mga tao sa larangan ng sining, pero sa panahon ng batas militar, sa isang sistematikong pagdidikta ng batas ng gubyerno, lahat ng mga empleyado ay pinagbibintangang “kumikilos”. Marami ang nawalan ng trabaho. Kung may nakapanatili sa trabaho, sila ay araw-araw na minamanmanan. Dito pumapasok ang krisis pampulitika: ang pagdaranas ng represyon.

Ang krisis panlipunan ay hindi lamang nagsimula kay GMA (Gloria Macapagal-Arroyo) . Si Marcos halimbawa, ay naging bulagsak sa paghawak ng pampublikong pinansya. Binigyan prayoridad nito ang imprastraktura para sa mga negosyanteng sa kalaunan ay nagdeklara ng pagkalugi. Nagbunga ito ng malakihang utang panlabas na taun-taon ay lumalaki. Wala namang malinaw na programa paano ito mabayaran at sa aktwal ay ipinasa nga sa mamamayan ang problema sa utang. Magkasalimbayang pangungurakot at kawalan ng katapatan ang sagot dito ng pamahalaan.

Sa panahon ni Cory Aquino, mayroon itong mayamang posibildad at magandang pagkakataon na tanggihan ang panlabas na utang ng bansa. Kinikilala ang administrasyon ni Cory bilang isang “revolutiuonary government” at hawak nito ang kapangyarihang baguhin ang kalakaran. Ngunit sa aktwal, ay hindi ito umaktong rebolusyonaryo. Sa bandang huli, siya ay nanatiling isang haciendera, kabilang sa mga naghaharing uri ng mga negosyante at may-ari ng malalawak na lupain.

Upang hindi mabawasan ang angking kayamanan, idineklara niyang, “Ang Pilipinas ay handang akuin ang lahat ng pagkakautang”. Isa itong malaking kahungkagan samantalang ang tinayong atomic plant noon ay maituturing na isang malaking pagkakautang ng pamilyang Marcos.

Kaya’t nananatili ang patakaran sa budget sa pagbibigay prayoridad sa utang panlabas, kasama ng suportang militar at walang kaukulang pansin para sa serbisyong panlipunan tulad ng edukasyon, kabuhayan, kalusugan, pabahay, tubig, kuryente. Hindi binibigyan ng kaukulang pansin ang mamamayang patuloy na dumaranas ng kagipitan.

Pagkatapos ng rehimen ni Cory, tinuturing ang panahon ni Ramos bilang “Restoration Period”, panunumbalik daw sa dating kalagayan ng Pilipinas. Sa esensiya at sa aktwal, ito ay panunumbalik ng iilan para sa pang-ekonomya at pampulitikang kapangyarihan. Nanatili ang suporta ng gubyerno sa kapitalismo.

Ang sitwasyon sa ngayon ay tulad ng katatapos lamang na tinatawag na post-kolonyalismo. Batay na rin sa karanasan, ang nilikhang problema ng gubyerno sa ekonomya at pulitika ay naging kontradiksyong hinarap ng mga indibidwal sa larangan ng sining: go to work and follow rules or join the “illegal movement”.

Sa kilusan ng pagbabago, ang gawaing pangkultura ay di hamak na “ligtas na larangan”. Binansagang sa larangang ito ay walang karahasan ngunit sa katotohanan, ang kultura ay psyche ng maraming kontradiksyong maaaring humahantong sa isang pisikal na karahasan, pananakit, pagpatay at pagsugpo.

Dahil ang pinag-uusapan sa larangan ay elite vs pinamumunuan o ang naghahari at ang pinaghaharian.

Kung babalikan ang Martial Law, noon ay tunay na ginamit ng estado ang lakas nito upang ang lipunan ay naaayon sa kagustuhan ng diktador. Ganito ang kalakaran ngayon sa rehimen ni Gloria Macapagal Arroyo: ang pamamahala ay nakabatay sa kayamanan, kapangyarihan, ari-arian at impluwensyang militar.

Evat ang naging tugon ni GMA sa obligasyong pang-internasyunal. Lalong lumala ang problema sa gloria dahil si Gloria ay di nagdala ng gloria.

Sa umpisa pa lang, ang kanyang pagkahalal bilang pangulo ay questionable na. Ginamit nito ang lahat ng rekurso para mahawakan ang kapangyarihan. Ang katotohanan ng Hello Garci tapes ay insidenteng kailangan ipaliwanag sa sambayanan dahil ito ay pagbunyag ng ibayong paglubha ng krisis sa lipunan.

Sa kanyang “sorry”, parang sinabi lang sa mamamayang nagising siya isang araw na nakausap ang isang tao sa COMELEC sa panahon ng eleksyon at tumatakbo siya sa pagkapangulo. Isang malinaw na panloloko.

Palaki nang palaki ang bilang ng mamamayang tumututol sa kanyang pamahalaan. Ang impeachment proceedings ay prosesong hindi nalubos dahil ginamit ng administrasyong GMA ang lahat na rekurso, maging panunupil sa kapwa opisyal sa pamahalaan.

Sa laki at lala ng kanyang kailangang pagtakpan, isang direksyon ang tinahak ni GMA: ang paghasik ng terorismo upang pigilan ang mamamayang lumalaban. Ang Proclamation 1017 ay mapanlilang na patakarang kinopya kay Marcos nang ibinaba ang batas militar sa konteksto ng state of emergency.

Ang panukalang charter change o CHA-CHA ay isang pabuya o pagtupad sa pangako ng pangulo ng bansa, ginagamit na ekstensyon ng administrasyon, para sa mga ambisyosong lokal na mga opisyales.

Sa pamamagitan ng CHA-CHA ay maiiwasan ang pagsusuri ng estado hinggil sa mga usapin at isyu. Ang Cha-cha ay lalong pinapatingkad ng administrasyon upang pigilin ang kilusang GMA ouster. May bagong konstitusyon sa tuwing may pagdeklara ng martial law. Asahan ng mamamayan na ang bagong konstitusyon ay hindi para sa mamamayan.

Ano ang magagawa ng mga nasa larangan ng kultura ngayon?

Maaaring humalaw ang mga artista’t manggagawang pangkultura sa karanasan ng mga nasa larangan noong Martial Law: natuto sila sa pamamagitan ng pakikiisa sa malawakang pagkilos at pag-oorganisa.

Sa ngayon, ang krisis ay lalong lumubha at ginagamitan ng karahasan ng pamahalaan upang maputol o mabansot ang diwang palaban ng isang artista o kaya ay gawing masunurin, umaayon sa pamahalaan ang kanyang sinusulat o nililikha.

Ang artista ay may malayang pasya sa pagpapahayag. Sa panahon ng martial law, dalawa ang lugar ng mga artista sa pagkilos: Isa rito ang legal na pakikibaka sa pamamagitan ng mga likhang kontra sa mapanupil na patakaran ng pamahalaan. Ang isa pa ay ang underground na tinatawag o ang pagpasya ng artistang kumilos nang lampas pa sa paghawak ng lapis o paint brush para maipagpatuloy ang nasimulan at para na rin sa sariling kaligtasan.

Ang anyong pangkultura ay epektibo para patuloy na ipahayag ang panindigang makabayan at makabansa.

Ang awit ay isang anyong madaling palaganapin. Ang awit ni Joey Ayala tungkol sa Sta. Filomena: may bukiring masagana sa bunga ngunit walang pumipitas, “wala nang tao sa Sta. Filomena”. Ito ay batay sa isang aktwal na panghahamlet ng militar sa Davao bilang isang larawan ng kagipitang likha ng martial law. Nasa awit ang alusyon ng taktikang militar at ng pamahalaan sa pagbansag ng isang lugar o probinsiya bilang luklukan ng NPA kaya’t ang mga sibilyan dito ay pinalikas diumano kaya’t napabayaan ang bukirin.

Sa Bangon o Internasyunale, ito ay panunumpa ng mga militanteng me komitment sa uring proletaryo.

Ang dula ay maaaring tahasang umaatake sa pamahalaan at pasismong militar.
Ang dulang Welga! Welga na larawan ng isang militanteng unyon ay nalikha bago ang martial law ngunit ipinagbabawal dahil sa radikal na layunin nito. Ang Juan dela Cruz ay tungkol sa kalagayan ng mamamayan sa panahon ng kolonyalismong Amerikano “para bulabugin ang mga tao at malipol ang mga gerilya”.

Ang tula ay maaaring tahasang maglarawan ng kalagayang iba ang tumutukoy sa aktwal.

Ang artista ay isang bulnerableng indibidwal sa lipunan dahil karamihan naman ay walang malaking kakayahang pang-ekonomiya ngunit ang artista ay di dapat humiwalkay sa lipunan.

Kailangan niyang magpasya. Kailan ka magsisimula? Kailan pa magpapatuloy? #

KULTURA NG REPRESYON

Ni Bonifacio P. Ilagan
Unang lektyur ng Leo Rimando Lecture Series
Polytechnic University of the Philippines, Sta. Mesa, Manila, 23 Agosto 2007



Binabati ko ang Amado V. Hernandez Resource Center, PUP Center For Human Development, Concerned Artists of the Philippines at SinagBayan sa pag-oorganisa ng Leo Rimando Lecture Series. Salamat po sa pag-iimbita sa akin para pasinayaan ang Leo Rimando Lecture Series.

Malaking karangalan at katuwaan ang magpanimula sa seryeng ito, lubha pa’t si Prof. Leo Rimando ay personal kong nakasama sa gawaing pangkultura sapul 1970, nang pagtulungan naming itatag at paunlarin, kasama ng iba pang aktibista ng Kabataang Makabayan na gaya ni Merardo Arce, ang Panday Sining. Si Ka Leo, ang pinagpipitaganang direktor ng burgis na teatro na nagwaksi sa kaburgisan, ang aming eksperto sa teatro. Kung may kayabangan man kami noon, iyon ay dahil mayroon kaming Leo Rimando na nag-alay ng kanyang namumukod na talino at kahusayan sa pagpapaunlad ng kultura ng nakikibakang sambayanan. Karapatdapat siyang parangalan sa maraming paraan, kabilang ang pagpapangalan ng ating pag-aaral ngayon sa kanyang alaala.

Kultura ng represyon. Mainam na pag-usapan ang paksang ito ngayong umaabot na sa 888 ang pinapatay na mga aktibista at 184 naman ang dinudukot mula noong 2001, nang okupahin ni Gloria Macapagal-Arroyo ang Malacañang, hanggang ngayong hapon na magkakasama tayo sa silid na ito. In fairness to her, and in spite of the illegitimacy of her presidency, she was not the one who invented extrajudicial killings and abductions. Ngunit, sa pagmamana ng madugong tradisyong ito, sa pagpapatuloy ng kultura ng represyon, ang kanyang mga kamay ay tigmak din sa dugo.

Alamat ng represyon

Ano nga ba, mayroon nga bang kultura ng represyon? Matinding salita ang “represyon” (salitang Ingles na binaybay sa Pilipino). Ang ibig sabihin nito ay paninikil o paniniil. Nangyayari ang paninikil o paniniil dahil may dalawang interes na nagbabanggaan – ang interes ng naninikil/ naniniil at ang interes ng sinisikil/ sinisiil. Ang paninikil o paniniil ay maaaring diplomatiko, mapagmaniobra, mapagbanta o kaya’y lantarang marahas at malupit. Isa pang kahulugan ng represyon ay pananaig sa pamamagitan ng dahas, malupit na paghahari – o pagrereyna, kung babae ang pinunong nagmamalupit.

Ngunit hindi lamang simpleng “represyon” ang sinasabi natin, kundi kultura ng represyon. Mas matindi ito. Sapagkat sa “kultura,” may sangkot nang sistema at kasaysayan. Ibig sabihin, ang represyon ay sistematiko at, sa paglipas ng panahon, ay umusbong-lumaki-namulaklak-namunga na.

Ibig sabihin, ang ating tinutukoy ay hindi lamang ang partikular na akto ng pagbabawal ng mga Kastila sa Noli at Fili ni Rizal; o ang partikular na akto ng pagbabawal ng mga Amerikano sa bandilang Pilipino; o ang partikular na akto ng pagbabawal ng rehimeng Marcos sa awiting “Bayan Ko” -- bagaman ang tatlong ito ay napakadramatikong halimbawa ng represyon.

Ang una kong tinutukoy, kung may kultura ng represyon, ay: Hindi minsan lang o isolated o pambihira ang mga pangyayari ng represyon. Ang mga ito ay ang mismong kalakaran. May padron at patakaran ng mga ganoong paninikil. At para sa mga umaalma, may nakalaang mabigat na parusa.

Pagtuntong na pagtuntong ng mga Kastila sa baybay-dagat ng ating kapuluan, hindi ba’t ang una nilang ginawa ay ang ipagbawal ang mga katutubong gawi? Pagsunog sa kung anumang sining at panitikan mayroon ang ating mga ninuno – dahil, diumano, ang mga iyon ay gawa ng dyablo? Ano ang maitatawag dito kundi hubad na represyon? Paglalaon, walang pinayagang sining at panitikan na hindi inaaprubahan ng isang lupon ng sensura.

Nang pumalit ang mga Amerikano bilang kolonyalistang panginoon, ang una nilang hinakbang ay ang gawing ilegal ang lahat ng pagpapamalas ng kalayaan ng bayan. Krimen ang magtaguyod ng soberaniya ng Pilipinas, krimen ang manindigan ng pagsasarili, krimen ang umawit ng “Lupang Hinirang.”

Kapwa noong panahon ng Kastila at Amerikano, kung hindi ka tatalima sa mga kautusang kolonyal, maaari kang makulong at pahirapan, ipatapon at pahirapan, pahirapan at gawaran ng kamatayan.

Ang ikalawa kong tinutukoy, kung may kultura ng represyon, ay: Ginagamit ng mga nasa kapangyarihan ang buong makinarya ng estado, laluna ang sandatahang lakas ng gobyerno, upang ipatupad ang kanilang dominasyon. Ang isa sa mga pangunahing kabuluhan, kung gayon, ng militar at paramilitar ng gobyerno ay ang pagtiyak na ang taumbayan ay napapangibabawan ng mga nasa poder sa pamamagitan ng armadong pwersa.

Ngunit hindi maaaring sa lahat ng oras ay gising sila; hindi maaaring sa lahat ng sulok ay magbantay sila. To the credit of the powers-that-be, they did much more than simply put up checkpoints, conduct search and seizure and aim their weapons against the people. Kailangan nilang gawing institusyonal at “lehitimo” ang represibong paghahari upang paamuin ang balana. Kailangang iyon ang maging konteksto ng “normal” na buhay-panlipunan.

Sa kaso ng mga kolonyalistang Kastila, nagtayo sila ng Simbahan. Sa kaso ng mga kolonyalistang Amerikano, nagtayo sila ng Eskwelahan. Ang Simbahan at Eskwelahan ay itinutok sa kaisipan ng mga nasasakupan. Ang represyon ay sinimulang ipatupad, hindi sa pamamagitan ng espada o baril, kundi sa pamamagitan ng paghubog sa kamalayang “sibilisado” ng mga katutubo at taumbayan. Kabanalan at edukasyon ang ibinihis sa represyon. “Sibilisadong tao” ka kung ang mga problema mo ay idinaraan mo sa dasal, sa pangungumpisal sa padre at hindi sa paglaban. “Sibilisadong tao” ka kung nakikipag-usap ka at hindi namumundok na hawak ang sandata. Ang represyon ay ipinaunawa bilang mahalagang proseso sa ikabubuti ng indibidwal at komunidad. Ang proseso ay tinawag na paglalatag ng kapayapaan at kaayusan – the much-abused “peace and order.” Sa dambana ng peace and order, naghuhumindig ang kautusan: Sundin ang loob ng mga tagapamahala, ng mga awtoridad -- nang walang pasubali – no questions asked – dahil sila ang nakakaalam ng kung ano ang mabuti at masama.

At ngayon, ika-23 ng Agosto, in the year of our Lord 2007, at pagkalipas ng mahigit na 400 taon ng ganitong sistema, magtataka pa ba tayo kung bakit, sa kabila ng nagpapatuloy na pampulitikang pamamaslang at pagdukot sa mga tinataguriang “kaaway ng estado,” ang karaniwang tao ay maaaring natitigatig ngunit bukod doon ay wala nang ginagawa para matigil ang madugong represyon?

Resulta ng kultura ng represyon

Dahil ang represyon ay matagumpay na nakultura sa isip ng madla, nawala na ang kakayahang maging kritikal. Sakali mang naroon pa rin ang bakas ng kritikal na pag-iisip, hindi na iyon sapat upang magsalita at kumilos nang labag sa mga patakaran at kautusan ng mga nasa kapangyarihan. Nawala, laluna, ang tapang. Nabaog na ang kritikal na pag-iisip sa simpleng pribadong pag-aalala. Ngunit para pumirma sa manipesto o mag-ambag ng piso o dumalo sa rali ng mga militante, naku, hindi.

Hindi – dahil bukod sa ako’y natatakot, may mas mahalaga akong aasikasuhin. Ang aking pag-aaral, ang aking hanapbuhay, ang aking pamilya, ang aking gimik. Kung sasali ako sa mga kumakalaban sa represyon, baka ako mapahamak. Hindi ako dapat makialam. Hindi, talagang hindi. Ako, ang aking sariling kalagayan at kaligtasan, ang mahalaga. Malinaw: Kaisipang indibidwalista ang parametrong pang-ideolohiya ng represyon. Eh ano ba. Anu’t anuman, nakikisimpatya naman ako sa kanila. Ipagdarasal ko na lamang sila.

Kung sa inyong palagay ay hindi OK ang ganitong aktitud, paano pa kaya ito: Bakit naman kasi wala silang nakikitang positibo sa ginagawa ng gobyerno. Lahat na lang, masama. Sila lang ang mabuti at tama. Palibhasa, Kaliwa sila, komunismo ang ideolohiya nila. Ayaw nila ng kapayapaan at kaayusan. Rebelde kasi sila.

Nang kalabanin ba ni Lapu-Lapu si Magellan, nang maghimasik ba ang mga Raha Sulayman, Magat Salamat, Sumoroy, Dagohoy, Diego at Gabriela Silang, ang Kaigorotan at Bangsa Moro, ang mga Emilio Jacinto at Andres Bonifacio, ayaw ba nila ng kapayapaan at kaayusan? Rebelde silang lahat, opo, ngunit rebelde sila laban sa represyon at sa ngalan ng kapayapaan at kaayusan.

Malinaw, sa talaksan ng mga resulta ng represyon, nangunguna ang pagkakahati ng taumbayan sa dalawang panig. Sa isang panig, ang mga kritiko at rebelde. Sa kabilang panig, ang lahat ng iba pa, kabilang ang mga pumapagitna, ang mga ayaw makialam. Tuso ang mga nasa poder na gumagamit ng represyon. Ganito ang garantiya nila sa madla: Walang ikakatakot ang mga walang kasalanan – ibig sabihin ay ang mga sarado ang bibig at hindi gumagalaw. (Naririnig ba ninyo sina Ermita at ang dalawang Gonzales?) Sumige lang kayo sa matahimik na pamumuhay, sa paghabol sa inyong sari-sariling minatamis na pangarap, sa inyong pagiging indibidwalista. Garantisadong hindi kayo maaano, basta huwag kayong sumama sa mga maiingay at mapanggulo.

And so the repression continues. Because while a vocal segment of society refuses to suffer repression by fighting it in concrete terms, a bigger number of the public allow themselves to be victims of repression -- either because their consciousness has been perverted or because in timidity and silence, they find security. Pakatandaan natin ito: Kalasag ng mapaniil na pamahalaan ang laksang mamamayang hindi nakikialam sa mga usaping pambayan.

Ang punto po ay ito: Kailangang dumami nang makailang ulit ang mga aktibo at militanteng lumalaban sa represyon upang matigil ang represyon. Sa ibang salita, kailangang sa mga lansangan ay maging daang libo ang ilang libong demonstrador, at milyon ang daang libo. Kailangang sa kanayunan ay walang maliw na umani ng tagumpay ang papakapal na hukbo ng taumbayang nagbabalikwas at nakikipaglaban. Lahat ng iyan ay upang pasukuin sa katarungan at kalayaan ang mga rehimeng mapanikil, at mailuklok sa kapangyarihan ang demokratikong rehimen ng sambayanan.

Sapagkat sa huling pagsusuri, kung hindi magiging materyal na pwersa ang mga ideya sa paglaban sa represyon, ang gutom ay mananatiling gutom, ang maysakit ay maysakit, ang bilanggo ay bilanggo. At ang mga nawawala ay hindi kaylanman matatagpuan.

Artista kontra Represyon

Nariyan na tayo. Mauugat ang palit-palit na gobyerno sa pangkasaysayang represyong nangyari sa Pilipinas. Nakatuntong sa ganoong pundasyon ang lantarang batas militar ni Marcos at ang di-lantarang batas militar ni Gloria Macapagal-Arroyo. Nagbunyi ang mga Pilipino nang mapatalsik si Marcos noong 1986. May nagtanong ba ng ganito: Bakit tumagal nang 21 taon bago napatalsik ang diktador na ito? Sapagkat noon lamang 1986 bumuka ang bitak sa kultura ng represyon. At ating pansinin: Ang represyong dinurog noong 1986 ay tatak-Marcos lamang. Nanatili ang represyong “lehitimo” na mas malapad at malalim na itinayo ng kolonyalismo at imperyalismo, na siyang tinuntungan ng mga pumalit kay Marcos.

Sa ngayon, matagumpay pa ring nakukultura ang represyong ito, kaya natitigatig man ang publiko sa mga pinapaslang ng rehimeng GMA, mayroon ba silang kongkretong ginagawa upang labanan ito? Ano, kung gayon, ang dapat gawin? The inevitable question: What is to be done?

Bilang artista, manindigan tayo laban sa represyon ng malayang pag-iisip, malayang pamamahayag at malayang paglikha ng sining at panitikan. Ang paglikha ng sining at panitikan na ukol sa mga isyung pambayan ay bahagi ng mga kalayaang ito. Kalabisan nang sabihin na ang artista ay nararapat magrebelde kapag ang mga kalayaang ito ay sinasagkaan.

Ang mga artista at manunulat ay may natatanging lugar sa kabuuang kilusan laban sa represyon. Sapagkat ang larangan natin ay larangan ng kamalayan – na siyang epektibong kinokontrol ng mga pwersang mapanikil -- kagyat ang bisa ng kanilang mga likha sa pagpapalaya sa kaisipan ng taumbayan. Sa madaling sabi, ang mga artista, manunulat at manggagawang pangkultura ay kailangang patuloy na lumikha ng mga obrang malaya at mapaglaya, laluna sa panahon ng pinakamararahas na paninikil. Sapagkat upang gumalaw ang katawan, kailangang magpasya ang kaisipan. Ang mga tula, kwento, dula, awit, sayaw sa iba’t ibang tradisyonal at makabagong midya ay may kakayahang kagyat na magbukas ng pinid na imahinasyon. At minsang mabuksan, maaari nang dumaloy ang liwanag at ang imahinasyon ay maglakbay. Wala itong iniwan sa paggising sa natutulog. Kapag gising na, ang lahat ay posibleng gawin.

Sa ganitong pagtingin, kailangang ang lumilikha ng sining at panitikan ay nakaugnay sa malawak na kilusang masa. Hindi siya magtatagumpay sa paglikha ng malaya at mapaglayang akda kung siya ay nakakulong sa kanyang silid, o kaya’y solong nakikipag-ulayaw sa mga musa ng kanyang diliwariw. Kailangang maramdaman niya ang kalam ng sikmura ng maralitang sangkahig-santuka, marumihan ang kanyang mga paa’t kamay ng putik na nililinang ng magsasaka, matalamsikan siya ng dagitab ng bakal na pinapanday ng manggagawa.

Kailangan niyang lagukin ang likido ng pakikipagsandugo sa masang anakpawis. At mula sa lakas noon, kailangan niyang lumikha, at lumikha pa, sukdang ipagkait ang laya sa paglikha. ###

(Ginamit ding batayan ng lektyur sa Alternative Classroom Learning Experience sa pagtataguyod ng Narra-Youth, University of the Philippines, Diliman, Quezon City, 4 Setyembre 2007.)

The Blood of a poet

By Eric S. Caruncho
(First Published in Inquirer Sunday Magazine,
Nov. 18, 2007 )

MANILA, Philippines - “Poets, too, must know how to fight.” Uncle Ho Chi Minh might have had Amado V. Hernandez in mind when he penned that line. While Ho was rallying his countrymen to drive the French out of their homeland, Hernandez—a poet who knew how to fight—was languishing in the New Bilibid Prison on a subversion charge. This, however, did not stop him from composing his greatest masterpieces.

The grateful Vietnamese named their capital after Ho, but how many Filipinos remember Ka Amado, our first National Artist for Literature? How many are still stirred on first reading “Panata sa Kalayaan” or “Isang Dipang Langit”? Or have their conscience awakened upon reading “Mga Ibong Mandaragit”? too few. Yet Hernandez’s work is as relevant today as when he first wrote them half a century ago: the social injustices that he railed and fought against are still here, and so are the forces that put him in jail. The more things change…

Nov. 30, a much-deserved tribute will be paid to Ka Amado’s legacy as the Cultural Center of the Philippines, in cooperation with the Amado V. Hernandez Resource Center, stages “Amado, Minamahal…,” a concert featuring the poet’s works. No ordinary concert, “Amado, Minamahal…” brings together the collective talents of National Artists Bienvenido Lumbera (Literature, 2006), Napoleon V. Abueva (Sculpture, 1976), Ben Cabrera (Painting, 2006), and Salvador Bernal (Theater and Design, 2003), who collaborated on the script, stage design, posters and visuals, and costumes, respectively. The concert will also feature the music of the late National Artist Lucio San Pedro (Music, 1991), which will be performed by a hundred-voice choir composed of the Philippine Philharmonic Orchestra, the Philippine Madrigal Singers and the Bonifacio Choir, and accompanied by a pure dance performance by the Ballet Philippines. Set to be staged at the CCP main theater, “Amado, Minamahal…” will be directed by Chris Millado.

Says scriptwriter Bien Lumbera: “The script for ‘Amado, Minamahal…’ has been structured according to the three dominant themes of his poetry, namely, freedom, justice and human rights.” He adds, “The three themes are the pressing concerns of our society today as the present administration has allowed the military to exercise unwarranted power to enforce compliance with its political designs.” Lumbera believes that Hernandez’s works, though written in the 1950s, still have a message for contemporary Filipinos. Explains this National Artist for Literature: “After he was released, Ka Amado was simply transported from the repressive confines of a prison cell to the repressive world outside where an anti-subversion law hang like a sword of Damocles over the heads of writers whose ideas could be interpreted as bearing traces of socialist or communist ideologies.” But Hernandez, says Lumbera, continued to think and write as a free individual. His works have much to say to Filipinos today. “His ’Panata sa Kalayaan’ is a message to the post-EDSA and post-9/11 Philippine society under the Arroyo regime, where the Human Security Act hangs over the heads of men and women who vigilantly struggle for freedom, justice and human rights.” Hernandez was the epitome of the engaged artist, a man of action who nevertheless still had the sensitivity to give voice to the inchoate cries of the suffering masses. The need for men like him hasn’t diminished, says Lumbera.

Hernandez was born in 1903 in Hagonoy, Bulacan but grew up in Tondo, Manila. He was only 19 when he joined Aklatang Bayan, a literary group which included established Tagalog writers such as Lope K. Santos and Jose Corazon de Jesus. In 1932, he married stage actress Atang de la Rama, who would also become a National Artist. When the Japanese invaded the Philippines, Hernandez became a guerrilla. It is believed that he first encountered the ideas of socialism through the Hukbalahap movement. After the war, Hernandez became a Manila councilor and a labor leader, organizing the biggest strike ever in Manila in 1947, and coming to the attention of the military. In 1951, during a crackdown on the Huk rebellion then raging in Central Luzon, Hernandez was arrested and eventually charged with rebellion with murder, arson and robbery—a complex crime unheard of in Philippine legal history. The case became a celebrated civil rights issue, drawing the support of such legal luminaries as Claro M. Recto, Jose P. Laurel and Claudio Teehankee. Nevertheless, Hernandez wasn’t released until 1956, and he wasn’t acquitted until 1964 in a landmark decision that is still invoked to this day.

By that time, Hernandez had already written the works that he would be remembered for. He died in 1970, but his words live on: “Pilipino akong sa pambubusabos ay hindi susuko! (I am a Filipino who will never, ever give in to oppression).”

Tickets available at all Ticketworld outlets. For discounted or group sales, contact the Amado V. Hernandez Resource Center at (02 )412- 0909 or 0916-7900671, or email avhrc_philippines@yahoo.com

Kamulatan at Rebolusyon sa Lipunan sa modernong Panulaang Pilipino

Sinulat ni E. SAN JUAN, JR.

Habang ang kanlurang bahagi ng daigdig ay nagpupunyagi matapos ang Rebolusyong Pranses sa ilalim ng mapanirang mga pwersa ng alyenasyon at pagsasamantala, ang Pilipinas, mula pa noong gawin itong kolonya ng Espanya noong ika-17 siglo at sa mas marahas na paraan noong Rebolusyon ng 1898, naghahanap na ito ng kanyang [integral na/kabuuang imahe] bilang isang bansa kung saan ang materyal na mga pwersa ng produksyon sa lahat ng aspeto ng buhay ay mahigpit na mahigpit na nakikiisa sa hininga at pagkatao ng lahat ng mamamayan. Dahil taal na panlipunan ang konsepto at praktika ng kanyang literatura/panitikan, itinadhana ito para bigyan ang masa ng kabutihan/bisa ng kanyang mapagkasundong kapangyarihan. Ang kanyang literatura/panitikan kung gayon ay isang literatura/panitikan ng kapangyarihan, isang kapangyarihan kung saan ang paraan ng pagpapahayag ay ang pagkilos mismo ng kaalaman sa buhay ng sangkatauhan.

Sa hanay ng mga taong may rebolusyonaryong diwa noong ika-19 siglo, si Francisco Balagtas (1788-1862) ang unang nagtibay sa imahe ng manunula/makata bilang isang propagandista, isang lider/pinuno ng [popular na rebolusyon/rebolusyong bayan]. Siya, higit sa lahat, ang nakadama na sa pamamagitan lamang ng pagkilos sa loob ng naghaharing istruktura ng lipunan at ng klase ng ideolohiya nito na sinalamin ng panlasang publiko para sa [kathang-isip/pagtakas sa realidad] na mga romansa at zarzuela (mga moro-morong palabas), maaari siyang magtagumpay na pasukin at agawin ang mga batayang motibasyon, maaaring ikarga/kabigin pero lubusan, ng inaping burgesya at uring manggagawa. Tunay nga na ang ganoong pananaw sa tunggalian sa pagitan ng produktibo at ng parasitikong mga hanay sa lipunan ay nagsilbing isang salalayang papel sa kanyang sining. Kahit na gagap ni Balagtas ang diyalektiko, hindi niya maigpawan ang udyok ng sentimyento. Ang kanyang sining ay pinayabong ng magsasaka at lupa, ng primitibong pandama at natural na mga elemento. Kung gayon, maaari lamang siyang magpahayag sa pamamagitan ng liriko – ito mismo ay isang moda/paraan ng pagdakila at pagkawala/paghilagpos sa pyudal na kaayusan – isang materyal na lubusang nagbibigay sakit at hapis sa kahulugan: Sa loob at labas ng bayan kong sawi kaliluha'y siyang nangyayaring hari, Kagalinga't bait ay nalulumi, ininis sa hukay ng dusa't pighati. Gamit ang isang matalisik na klase ng talinhagang/alegoryang paliguy-ligoy at mala-nagbabalatkayong balangkas ng sanaysay, nilaro/pinakilos ni Balagtas ang tema ng pang-aagaw ng kapangyarihan: isang batambatang prinsipe ng Albanya, hinatulan ng mga mangangamkam ng trono ng kanyang ama na mamatay sa kagubatan, nagdadalamhati sa kanyang kalagayan, kanyang minamahal, kanyang bayan. Sa pamamagitan ng kapakipakinabang na deus ex machina, isang paraan na humahantong sa kagandahang-asal ng tema/paksa, isang prinsipeng Moor ang sukdula'y nagligtas sa kanya. Sa palasak na kongklusyon ng isang kwentong-bibit, nagwakas ang Florante at Laura sa isang nota na kilalang-kilalang akorde ng lahat ng sining na "may kapitalistang oryentasyon", na tinatawag ni Kenneth Burke na epektong pamurga o pandiskarga nito.

Sa pangkalahatan, si Balagtas ngayon ay itinuturing na "ama ng panulaang Tagalog". Ang puna sa kanyang akda, gayunman, hanggang sa ngayo'y mababaw at sa kabuua'y nakakadismaya. Sa pagsisikap ng mga akademisyan na bigyang-diin ang kanyang kahalagahan itinala siya sa walang-saysay at di mahalagang paksa ng linggwahe. Sa Pilipinas, ang linggwahe sa pangunahi'y may tendensyang salaminin ang batayang mga makauring antagonismo. Gayunman, kamakailan lamang ay nagkaroon tuluy-tuloy na muling pagbuhay sa dating/lumang mga zarzuela, at ang masentimyentong pag-aasam na ito sa sinauna ay nag-aambag sa pagkawala/pagkapawi ng pantasya na araw-araw na itinitimo ng mga pelikula at ng lahat ng klase ng seremonyang panrelihiyon. Ito ang pangkalahatang sitwasyon ngayon. Habang naghahanap ang literaturang/panitikang Tagalog ng sariling identidad/pagkakakilanlan, ng isang makatwirang panulaan, sa kalauna'y humahantong ito sa krisis. Dapat bang magpatuloy ito sa walang hanggang paggigiit ng walang-katapusang abstraktong katotohanan at mga masasayang sentimyento? O dapat bang magtuon ito sa pagpipino ng kanyang nilalamang pormal na mga katangian? May iba pa bang alternatibo?

Sa puntong ito, hindi ko kailangang magpahiwatig tungkol sa matatag na tradisyon ng pag-iral ng literaturang/panitikang Tagalog na nagsisimula sa marapat na kinilalang himno na sinulat gamit ang lumang iskrip/titik na Tagalog na matatagpuan sa unang aklat ng Doctrina Christiana (1593). Mula sa panahong iyon hanggang sa pagpasok ng ika-19 na siglo, ipinahayag ng katutubong kamulatan ang mga pangarap at halusinasyon/guni-guni nito sa pamamagitan ng mga Comintang at katutubong kumpetisyon sa panulaan; ipinakita nito ang kanyang mga bangungot sa sinupil na mga pag-aalsa at walang-imik na hapdi ng kalooban. Syempre, ang yugtong ito ng panahon ay naggigiit ng kanyang sariling istorya/kasaysayan na inaasahan nating mababalangkas dito. Nang mabigong isustini ng unang Republika ng Pilipinas ang sarili nito laban sa kapangyarihang Amerikano, nadama na nagsimula na ang isang bagong panahon sa isang siglo ng malalaking pagbabago sa internasyunal. Tanging noong Rebolusyon ng 1898 tunay na nakamtan sa unang pagkakataon ng mga Pilipino ang maituturing na istoriko at umiiral na kamulatan kung saan ang tao ang gumagampan bilang tagapagtakda ng kanyang sariling kalayaan o ng kanyang sariling kaalipnan. Si Rizal, ang pambansang bayani; Mabini, Marcelo del Pilar, Bonifacio at iba pa – bawatd isa'y kumatawan ng mga istorikong pag-unawa sa kanya-kanyang piniling anyo ng literatura/panitikan.

Sa panahong ito nasaksihan ng kilalang iskolar na si Epifanio de los Santos y Cristobal ang isang pagpapakahulugan ng kasaysayan ng Pilipinas bilang isang diyalektikong kilusan na nakabase sa mga relasyong panlipunan. Ipinahiwatig ito sa kanyang Nuestra literature a travis de los siglos, isang maliwanag na testimonya sa paghahanap ng Pilipino para sa malinaw na identidad. Inoobserbahan ni de los Santos nang may pag-unawa ang dakilang muling pagbangon (renaissance) ng teatrong Tagalog: De rechazo lanzose al descubrimiento de nuevos mundos el teatro Tagalo, y con base historica contemporanea, y por lo mismo, no Muy depurada y sujeta a contenci6n, y con tendencia a Simbolismos, pero con orientaci6n restauradora hasta cierto punto De los netamente nacional. (Nang panahong iyon ang teatrong Tagalog ay sumulong para maghanap ng mga bagong larangang sasaklawin. Ang kanyang mga palabas ngayon ay nakabase sa napapanahong kasaysayan; ang mga palabas na ito na hindi nagmumula sa isang matatag na kaayusan, ay sumasalamin ngayon sa mga pagbabago ng panahon. Ipinakita din ng mga ito ang isang tendensya tungong simbolismo at sa ilang antas, tungong pagpapanumbalik ng lahat na pawang pambansa.) Inakala ni de los Santos na ang literaturang Tagalog ay nagsimula na ngayong magnilay-nilay "la unidad de ideas y sentimientos del pueblo filipino, infundi'ndole ese espiritu de critica que le distingue" ("ang pagkakaisa ng mga ideya at sentimyento ng mga Pilipino na dinulot ng diwa ng kritisismo na kumikilala sa kaibhan nito"). Pero ang dahilan kung bakit naging isang dokumentong may napakalaking istorikong kahalagahan ang palagay ni de los Santos ay maibabatay sa kanyang pananaw na napakapambihira noong panahon niya, sa pagiging buo o pagkakaisa ng buhay kolektibong na isang di mababaligtad na patunay ng pambansang pagkakaisa (dahil sina Rizal at Mabini ay nagpahayag lamang tungkol sa isang kalagayang lampas sa indayog ng kanilang hangganan, istorikong itinakdang mga kagustuhan at katangian). Ang kolektibong pagkakaisang ito na nagpapatupad ng kanyang sariling ispontanyong opinyon/palagay, ay nagpapahiwatig ng kanyang nagtatakdang kalidad bilang isang pagpapahayag ng istorikong diwa na nagkakaroon ng mga penomenong bahagi sa insureksyong masa laban sa nakatayong na awtoridad. Inilarawan ni de los Santos ang Zeitgeist (diwang umiiral nang panahong iyon) sa ganito: Como entonces desconocianse las castas dominantes (que aparecieron en pleno siglo XIX), y el gobernalle de los pueblos lo manejaban buenos hombres de la tierra, la influencia de las campanas no podia ser entonces mis edificante y democritica. Por esto, las ideas y cuanto agita, intriga, y regocija la vida universitaria
se reproducia en los pueblos, encontrado eco la cabana del labriego … Del caso de la poblaci6n, la disputa de la lira emigraba a los bantayanes y huertos; de estos, de un respingo, salia disparada para la choza rustica, y de 6sta al parrado del pastor que sestea el ganado. (Dahil ang naghaharing mga saray – na hindi lumitaw hanggang sa kalagitnaan ng ika-19 na siglo – ay hindi pa kilala noon at nasa mga kamay ng mabubuting anak ng lupa ang gubyerno ng mga baryo, sana naging mas magandang halimbawa at demokratiko ang impluwensy ng bansa kaysa noong mga panahong iyon. Ang mga ideya at lahat ng nakakatigatig, nakakabahala at nakakapagbigay-tuwa sa buhay unibersidad ay muling isinilang sa mga baryo at binigyang-buhay sa kubo ng asawang-lalaki…. Mula kabayanan, nagpalipat-lipat sa mga karatig baryo ang lirikong talakayan at sa gayo'y sa isang igpaw isinalin ang kanyang sarili sa simpleng kubo at mula doo'y sa silungan ng pastol na nangangalaga ng baka.)

Sa katunayan, ang naunawaan ni Epifanio de los Santos sa pamamagitan ng isang tuwiran bagamat nag-aapuhap na moda ng pananaliksik ay isang mahalagang istorikong pagkilos ng diwa na nagkahugis sa rebolusyon laban sa Espanya, laban sa pananakop ng militar ng Amerika, laban sa laganap na mapagsamantalang pagpapanginoong maylupa. Ang mga implikasyon nito ay maalingawngaw pa rin ngayon. Pero sa kabila ng kanyang matalas na pag-unawa, ang paraan ng pag-iisip/pagsasaideya ni de los Santos at ang kanyang pormulasyon ng kanyang pag-unawa ay mahigpit na nilimitahan ng kanyang uri at kalagayan. Pagdating sa pagharap sa kinakawawang mga ilitereyt/walang-pinag-aralan at sa umuusbong na proletaryado, hindi siya kakikitaan nang walang pagmamataas ng Kastila, isang ala toreng ivory na pag-asta. Siguro'y napakamapangkilatis niya. May pagdagundong na naganap ang mga pangyayari, dahil sa wakas ay inagaw ng pag-aalsang magsasaka na Sakdalista ng dekada 1930 ang papel na inabandona ng katutubong literatura dahil sa sentimental at nakakasuyang pagpapalayaw.

Sa paglitaw ng klasikong sosyalistang nobela ni Lope K. Santos na Banaag at Sikat (1904), nagtapos ang panahon ng pagkadismaya at naudlot na mga pangarap; nagsimula ang panahon ng pagsusuri-sa-sarili at siguro'y pagsusuri ng konsyensya. Ayon kay Julian Cruz Balmaceda, isang mananaysay ng literatura, lubos nang umikid ang "Panahon ng Pagbabago"; optimistiko niyang hinulaan na ang "Panahon ng Kasaganaan" ay nagsimula na.Para bang ang panahon ng Commonwealth na kung saan nagkaedad/nagkaisip si Balmaceda ang bumulag sa kanya para tanggapin ang walang-pasubaling mga absoluto nang walang pakundangan sa mga pagbabago sa lipunan. Dahil ang pag-iisip ng tungkol sa pag-unlad o kasaganaan sa literatura ay talagang pagpapayabong sa isang konsepto nang walang totoong batayan; ang mananaysay ay sumusuko sa kanyang makasariling patagong pagiging nanggagaya/gaya-gaya. Sumasang-ayon ako na talagang sa tungkuling pagsira ng mga ilusyon, panlilinlang at kawalang-katarungan muling naagaw ngayon ng literaturang Tagalog ang kanyang tradisyunal pero hanggang ngayo'y naglahong tungkulin na pagiging lubusang nakapangako/bukas-isip sa lumilitaw na mga realidad sa kalagayan ng tao.

Sa unahan ng dakilang muling pagbangon (renaissance) na ito ngayon, si Amado V. Hernandez ang nangunguna sa lahat ng manunulat na Pilipino sa lahat ng larangan. Tunay nga na wala nang mas karapatdapat na maging dakilang tagapagmana ng tradisyong umusbong mula sa sinaunang mga oda ng pagpaparangal, tagumpay, pagluluksa at selebrasyon; isang tradisyong pinayabong nina Balagtas, Marcelo del Pilar, Lope K. Santos; at sa Ingles, nina Arguilla, Salvador Lopez at Rotor kabilang ang iba pa. Patunay si Hernandez ng tunay na lubos na katapatan ng manunulang/makatang Pilipino sa damdamin at pag-iisip. Ang manunula/makata, partikular sa panahon ng krisis, ay laging nagmomobilisa ng kanyang ispititwal na mga rekurso at talento sa ngalan ng kongkretong mga mithiin ng tao. Sa katunayan, saksi ang kanyang buhay sa huwarang tadhana ng malapropetang tinig na nananaghoy sa kagubatan ng anarkiyang pampulitika at pagbuwag ng mamayan.

Sa loob ng maikling panahon ng siglong ito, ang propesyon/tungkulin ni Hernandez ay nagsisilbing huwaran sa radical na transpormasyon na pinagdaanan mismo ng katangian ng pandaigdigang literatura. Ang kanyang pag-unlad ay maitutulad doon kay William Butler Yeats – isang karapatdapat na paghahambing. Dahil noong kabataan ni Hernandez, tulad ni Yeats, pinahalagahan niya nang husto ang damdamin, pribado at suhetibong mga ideya, pag-iisa/kapanglawan, mga pangarap, bilang sentro ng kanyang paksa. At tulad ni Yeats, nang magkaedad na si Hernandez, pinili/ginusto niya ang mga paksang may kagyat na kabuluhan sa lipunan: reporma, katapatan sa serbisyo publiko, [pagpapahalagang sibiko/pagpapahalaga sa mamamayan], di makasariling kagitingan. Sa katunayan sa simula pa lamang, ang kanyang sining ay hindi pa nga isang personal na personal na bagay. Ang makatang/manunulang Pilipino ay laging larawan ng salamangkero ng salita, pari ng mga pistang bayan at koronasyon ng mga reyna; siya mismo ang kumikilos sa gitna ng kalipunpunan ng mga tao, pinakilos nito at nagpapakilos dito.

Sa pagsisimula ng siglong ito, ang panulaan ng Pilipinas gamit ang katutubong wika ay nakapagpatuloy mismo sa kanyang mga pananaw at sentimyento, sa katangiang nakakaantig-damdamin na humuhugong sa tropikong katahimikan ng kapaligiran at pagiging sunud-sunuran ng utak-kolonyal. Nanatili ito at umunlad sa popular na paligsahan ng diwa/pag-iisip sa pamamagitan ng tinatawag na balagtasan (halaw kay Balagtas), isang anyo ng "fly-ting" na may bahagyang pagbabago kung saan dalawang makata ang patulang nagtatagisan sa pagbibigay-katwiran sa isang argumento. Pero ang mga argumentong ito na walang-kwenta sa tingin, ay humuhugot ng kanilang patuloy na lakas mula sa mamamayan – ng kanilang kapalaran at pag-asa. Ang masa ay natatangay sa romantikong mga paksa: halimbawa, Sino ang dapat mag-angkin ng bulaklak na kampupot, ang bubuyog o ang paruparo? Si Hernandez mismo ay lumahok sa unang balagtasan noong Abril 6, 1924. Dagdag pa, nagsulat siya ng mga tula sa kahanga-hangang paraan noong maagang bahagi ng kanyang pagiging aprentis. Ang mga pamagat ng kanyang mga akda ay nagpapakita ng isang kampanteng romantisismo na di natigatig ng mga kabalintunaan ng pang-araw-araw na pamumuhay: "Ang Halik ng Buwan", "Halimuyak ng Gunita", "Sa Kandungan ng Gabi", atbp.

Sa istorikong proseso, tulad ng lahat ng pag-unlad sa kultura, ang panulaan sa kanyang mapagkasundong paggalaw/pagkilos ay kumakatawan at sumasalamin sa diyalektiko ng panlipunan at pampersonal na karanasan. Walang-salang ito ang nagpapatunay ng tuntunin ng panulaang Tagalog sa kabila ng burges na pang-akit na pansariling-pagpapalayaw sa paraan ng lantay na dramang sentimental. Nang mangyari ang tunggalian noong 1926, ang dibate ay kinapalooban ng kasalukuyang alitang pampulitika sa pagitan ng dalawang grupo sa kongreso, ang Koalisyon laban sa Anti-Koalisyon. Kailangan kong ilarawan ng detalyado ang mga sirkunstansyang pampulitika na noo'y umiral sa bayan. Sapat nang sabihin na ang pangangailangan sa istorikong pag-iral ng tao ay walang-salang maipapakita mismo sa lahat ng pagpapahayag/manipestasyon ng pag-iisip at diwa samantalang maaaring paliwanagin ng ganoong mga pagpapahayag/manipestasyon ang mga tensyon na likas sa masalang kalagayan ng buhay. Mula sa perspektibang ito, nagiging makahulugan ang ganoong pangyayari/kaganapan: sa wakas, kinilala at pinagtibay ng balagtasan ang pinggalingan nito mula sa kinaugaliang panlipunan ng duplo, isang paligsahang pampanulaan na karaniwang ginaganap sa ikasiyam na gabi ng isang lamayan. Sa duplo, ang kolektibo ang talagang gumaganap bilang bida. Sa seremonya mismo – dahil ginagawa itong isang seremonya – ang magkakalaban, isinasabuhay ng belyako (lalaki) at ng belyaka (babae), habang nasa likuran ang patay, ang pagpapatotoo ng tao sa buhay at ang walang tigil na paghahanap ng katarungan at katotohanan. Ano pa ba ang mas angkop para sa papel na ito kundi ang mga maskarang/katangiang Dionysius ng mga belyakos? Isa sa mga natira sa henerasyong unang nagpasimula ng kamulatan-sa-sarili gamit ang katutubong wika, muling bumangon si Hernandez pagkatapos ng nakapanlulumong karanasan sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Lahat noo'y mukhang karamay sa rekonstruksyon ng buong bayan. Ang ila'y lubusang sumuko mula sa magulong eksena para mag-ihaw sa sariling impyerno o humapon sa sariling kalangitan; inilaan ng iba ang kanilang konsyensya at responsibilidad sa Simbahan o kaya nama'y sa kasakiman. Taliwas sa pangkalahatang pagkayamot, hinarap ni Hernandez, nang mulat sa ganap niyang pagsangkot sa tadhana ng lahat ng kanyang kababayan, ang tanawin ng pisikal na kapanglawan at kalituhan sa pulitika. Inilaan niya ang kanyang sarili para magsalita nang maliwanag sa publiko tungkol sa mga pangarap ng mahihirap at protesta ng mga biktima. Tulad ng di pagtanggi ni Yeats sa panawagan ng Republika ng Ireland at pagtanggap sa papel ng senador, inabandona din ni Hernandez ang kanyang "lawrel at lira" para magsilbi ng dalawang beses bilang konsehal sa kabiserang lunsod ng Maynila. Mas mahalaga pa'y nagsilbi siya bilang presidente ng Kongreso ng mga Organisasyon sa Paggawa [Congress of Labor Organizations (CLO)], ang pinakamalaking union sa paggawa sa Pilipinas. Itinulak ng korupsyon/katiwalian sa gubyerno ang mamamayan para mag-alsa; di nagtagal, ang bayan ay kamuntik nang lubusang bumagsak. Sa isteryang witch-hunting, ang eksenang McCarthy sa United States ay isang mas mahinahong paraan. Naging biktima si Hernandez ng takong na bakal ng mala-totalitaryanang establesimyento. Ang mahigit anim na taong pagkabilanggo sa Muntinlupa ay sapat-sapat na para hikayatin siya nang mas maigting sa isang katotohanang walang dudang sinaniban/tinigib na niya ng kanyang laman at dugo bilang isang sakramento ng katapatan/katotohanan: na bawat tao ay may responsibilidad sa tadhana ng kanyang kapwa. Nang sa wakas ay nagbayad-puri sa kanya ang gubyerno sa ilalim ng bagong rehimen para sa pagkakasala nito sa pamamagitan ng paggagawad sa kanya ng 1962 Republic Cultural Heritage Award, inilalagay lamang nito ang kanyang "upisyal na selyo" nito sa nakamit na katotohanan: Si Hernandez ang hinirang na tribuna ng karaniwang mamamayan.

Samantalang mulat si Yeats na ang sining ay lumilipas kung pinagkakaitan ng nagpapasiglang enerhiya ng organikong pisikal na buhay, ginamit niya nang husto ang mga alamat at supernaturl na mga paniniwala sa kanyang pagsusulat ng mga tula.Kumikilos si Hernandez sa isang absolutong modernong batayan. Tinatanggap ni Hernandez ang panahon at kasaysayan bilang batayan ng kahigtan/pagkasuperyor: ang kahigtan ng tao ay maaari lamang pairalin sa ilalim ng mortal na kawalang-katiyakan. Ang kanyang teatro ay ang istorikong karanasan, ang kanyang mga paksa at tema ay pagiging buhay na mga konprontasyon ng pundamental na mga problema. Samakatwid, ang panulaan ni Hernandez ay maaaring tawaging "Malaswa" kung sa salitang "Malaswa" ay tinutukoy natin ang mga pagsasalungatan sa tono, mahagyang pagkakaiba at mga implikasyon na nananatili sa loob ng pagkakaisa/armonya ng ritmo at kaisahan ng epekto. Ang kanyang panulaan kung gayon ay malaswa na katulad ng pagiging malaswa ng Odas elementales ni Pablo Neruda o ng mga balad ni Brecht o mga talumpating patula ni Mayakovsky. Ang ganoong kalaswaan ay kinapapalooban ng esensyal na dimensyon ng buhay na kinakatawan ng makata/manunula sa salita, itinatakda ng kanyang pagkilala sa mga posibilidad ng tao para sa kabutihan at ng isang pag-unawa sa mga tuksong nakapaligid sa kanya. Sa kontekstong ito, kinakatawan ng tagumpay ni Hernandez ang integridad ng isang kamulatang ang aktibidad, ang pinanggagalingan ng lahat ng kahulugan at kabuluhan, ay ang sarili nitong viru at pagbibigay-katwiran.

Sa pagkakalimbag ng Isang Dipang Langit, mga piling tula ni Hernandez noong 1961, nangunguna siya sa pagtulak sa mapanlikhang imahinasyon para makamit ang esensya at kabuluhan nito sa buhay ng tao. Laging binibigyang-diin ni Hernandez ang mapanlikhang prinsipyo ng isang tula. Halimbawa, sinabi niyang: "Ang isang tula ay hiyas-diwa ng pinaglangkap na karanasan (mula sa labas) at damdami't guniguni (sa loob) ng makata, sa bisa ng salita". Sinusuportahan din ni Hernandez ang pagkamatapat ni Albert Camus sa kongkreto, pangunahing/kagyat na [pag-uusap/salitaan/diyalogo] ng tao at kanyang makamundong kahihinatnan. Tungkol kay Karl Marx, naniniwala siya na ang mapanlikhang pagkilos at ang resulta nito ay hindi pang habampanahon, kundi higit pa'y para sa istorikong kalagayan na obhetibo at kongkretong binibigyang-kahulugan nito – ang kinakailangang batayan na dapat tanggapin/kamtin ng sining bago umasang maigpawan ang istorikong kalagayan. Tulad nang minsa'y sinulat ni Engels, dapat kilalanin ng tao na sa pagkakamit lamang ng kinakailangan, matatamo niya ang kanyang kalayaan. Bagamat tinatanggap ni Hernandez ang identidad ng sining bilang isang "kongkretong unibersal", gayon ma'y sinasang-ayunan niya ang pagiging pangunahin ng karanasan ng tao sa [kasalukuyan kalagayan/kagyatan]. Matapos lahat, ang iniisip ni Dante bilang apat an antas ng kritikal na pakahulugan/paliwanag ay hindi maaaring maipatupad hanggat hindi muna puspusang nauunawaan ang literal o pagpapakahulugang antas.

Ang pahapyaw na tingin sa pumpong ng akda ni Hernandez ay magpapakita na sinasaklaw niya ang napakaraming paksa at moda/paraan ng pagtalakay na di matutumbasan o mapapantayan ng sinumang makatang nagsusulat sa Pilipinas ngayon. Sa porma/anyo at nilalaman, ginagamit/pinakikinabangan ng kanyang panulaan ang lahat ng partikular at unibersal: mga langgam, si Mahatma Gandhi, rebolusyon, kalayaan, pag-ibig, bilangguan, tadhana, atbp. Pinaghahalu-halo niya ang mga estilo, iniimbento ang mga retorika, ikinukumbina ang mga perspektiba sa pinakaepektibong ayos ng pagsasalita at tono ng matalinhagang paglalarawan. Eksperto sa tradisyunal na mga balangkas ng syensya ng panulaan at palaugnayan/sintaks ng panulaan, walang-takot na nagpasimula si Hernandez ng bago, di karaniwang mga pamamaraan: sa tradisyon ng natatanging kabalintunaan, siya ay kapwa isang [tagapagtaguyod ng reporma/repormista] at rebelde. Dahil nabubuhay ang tao sa tamang kumpas, lubusang pinanghahawakan ni Hernandez, ang tula na habang ipinepreserba ang kanyang esensya bilang isang nagsasariling organismong estetiko, ay nagpapakita ng napakaraming moda/paraan ng pag-iral na nakaugnay sa tao. Ang [saklaw ng pag-iisip/paksa] ng mga manunulat na kanyang naisalin ay nagpapakita man lamang ng lawak ng kanyang simpatya at interes: sina Shakespeare, Balzac, Whitman, Lorca, Eliot, Pushkin, Robert Graves, Vallejo, Ruben Dario, Sandburg at marami pang iba.

Sa kompleks/masalimuot na istruktura ng mga tula ni Hernandez, laging inilalarawan ng mundo ang sarili sa proseso ng paglikha at pagbabagong-anyo. Ikinukunsidera ng ganoong proseso ang mga kontradiksyon at pakikipagkaisang nadarama at nakikita natin sa ating paligid; lagi nitong sinusunod ang direksyon ng isang kumukontrol na kagustuhan na kung saan, bagamat ito ang ultimong nagpipino at nag-uuliran, ay humahantong, gayunman, sa pagdedeklara nito ng katapatan sa pagiging totoo ng hilaw na katotohanan at nadamang karanasan. Sa kahusayan ng panulaan ni Hernandez, laging nakikitang pumapailanlang ang mga aktitud at pagpapahalaga. Hinihingi ng mga prinsipyong pantao ang mga imahe, pananalita at palaugnayan/sintaks sa loob ng malinaw na balangkas ng kalagayan. Ang klasikong balanse ng kaisipan at sentimyento ay patuloy na nagsisilbi sa layunin ng buong kumpigurasyon, ibig sabihin, para maipakita ang "nagsasakatuparang" tungkulin ng isipan na kumikilala sa sentro ng intensyon, ang estilo at telo o layuning nagpapahayag na nagsasama-sama ng mga bagay na nakikita, naiisip at naiiba para tunay na mabuo. Bagamat laging iminumungkahi ni Hernandez ang paghawak sa paniniwalang Christiano bilang isang paraan ng dramatikong resolusyon, isang klase ng pangangatwiran, angkanyang pagpapahayag gayunma'y nangangailangan ng pagpapatotoo dahil lamang sa ito'y napakapersonal, may likas na tendensya at pinalaya mula sa mapaniiil na kahigpitan ng mga naitakdang doktrina o ng nakakalumpong impluwensya ng mga institusyong nagsisilbi bilang pinakaepisyenteng sandata ng uring nasa kapangyarihan. Hinahangad ni Hernandez na makaigpaw sa malalaking pagbabago sa kasalukuyan sa pamamagitan ng pagtanggap sa likas na mga limitasyon ng tao. Karapat-dapat nating tawaging isang panata ng kababaang-loob ang sining ni Hernandez. Pero sa kanyang kababaang-loob ito rin ay isang panulaan ng pag-aalsa na pinuspos ng diwa ng paglaban sa mga pwersa ng nihilismo at kamatayan. Ang kanyang natatanging layunin ay ang pagpapatotoo ng buhay sa mapanlikhang pag-iral nito.Isaalang-alang kung paanong sa sumusunod na tula, lahat ng katangian at kalidad ay obhetibong makikita nang malinaw:

Ang Panday

Kaputol na bakal na dungkal sa bundok,
dinalisay muna sa apoy, lumambot;
sa isang pandaya'y matyagang pinukpok,
niyari ng panday na nasa ng loob.

Walang anu-ano'y naging kagamitan
araro na ngayon ang bakal na iyan-,
ang bukiri'y buong sipag na binungkal,
kasabay ang tanim ng dilig ng ulan.

Nguni't isang araw, sumiklab ang gulo
at ang sambayanan ay bulkang sumubo;
tanang makabansa'y nagtayo ng hukbo
pagkat may laban nang nag-aalimpuyo!

Ang lumang araro'y pinagbagang dagii,
Nilagyan ng talim nang pandaying muli;
Naging tabak namang tila humihingi
Ng paghihiganti ng lahing sawi!

Kaputol na bakal na kislap ma'y wala,
nguni't ang halaga'y hindi matingkala-
ginawang araro't pambuhay ng madla,
ginawang sandata: pananggol ng bansa!

Pagmasdan ang panday, bakal din anaki,
walang kayabanga't nasa isang tabi,
subali't sa kanyang kamay na marumi
ay naryan ang buhay at pagsasarili!

Kung mayroon mang manunulat ngayon sa Pilipinas na masasabing kumakatawan sa pangako ng isang katutubong literatura na masidhing isinasabuhay ng mamamayan sa diwa at gawa, karapatdapat lamang kay Amado V. Hernandez ang papuring/pagkilalang ito.

Terror and Culture under Marcos' New Society

Prof. Bienvenido Lumbera
National Artist, Literature

The New Society of the Marcos dictatorship was a cultural construction fashioned out of colonial education, feudal economy, anti-communist nationalism and fascist ideology. It was a response to a social movement launched in 1964 by youth activists of Kabataang Makabayan of the Partido Komunista ng Pilipinas, that by the late 1960s had attracted a big following in colleges and universities, principally in Manila, and had grown in militancy when its leading cadres took up the national democratic ideological line of the re-established Communist Party of the Philippines in 1968. In 1971, Ferdinand Marcos tried to undercut the gains of the national democratic movement through terrorist bombings in Manila and suburbs culminating in the lifting of the writ of habeas corpus. By this time, the movement had ceased to be a simple youth movement and had added to its ranks militant labor unions and peasant organizations, with considerable support from the urban poor of the towns and cities surrounding Manila. The movement refused to be cowed, continuing to mount ever bigger demonstrations and rallies. On 21 September 1972, Marcos issued Proclamation 1081 that placed the Philippines under martial law and established the New Society.

By lumping together the edict of Martial Law and the decree creating the New Society, Marcos had sought to cushion the impact of his fascist move with the promise of reform, implying that Martial Rule had been resorted to only because he wanted to initiate changes in the government that could not be instituted under the old dispensation. The deception was to work for a time among the socio-economic elite and the middle class, and it was to create temporary disarray among the national democratic forces that had to cope with mass arrests, redeployment, and adjustments in strategy and tactics.

Marcos rule as a terror tactic proved specially effective among unorganized forces. Individuals chafing under the corrupt pre-Martial Law regime but not affiliated to any group within a movement proved easy to terrorize or co-opt, and they became the early adherents of the culture of the New Society. The mass arrest of known activists and personalities in the political opposition and media, imposition of curfew hours, the presence of checkpoints in the streets, and the prohibition against mass gatherings were instances of terror that brought about "peace and order," winning over citizens who had begun in the previous years to despair over the seeming anarchy in the streets and public places whenever rallies and demonstrations had to be dispersed up by the police.

Even more conducive to conversion to the New Society were grisly details about torture of captured activists and guerrilla fighters being induced to turn witnesses against comrades or reveal Party secrets. Of these the infamous water cure and the electric shock on the genitalia were effective fright tactics in terrorizing prospective recruits to anti-dictatorship organizations or fighting units. Task Force Detainees Philippines documented numerous accounts by torture victims. Rape of captive women, threat of harm on members of the victim's family, humiliation and pain through "unnatural" sexual acts, hot flat-iron applied to the sole of the foot, lying suspended on two separate blocks of ice - enumeration and description are taxed by the instances and variations of the use of torture. ..More "normal" than torture or threat were rampant unemployment and the desperation to hold on to jobs by those who were employed, but equally effective in inculcating assent to Martial Rule. Poverty in the squatter communities was a constant reminder to each and everyone that resistance and recalcitrance to the demands of the New Society could reduce them to the lot of the hordes of unfortunates in the urban poor areas. Middle-class intellectuals, to which sector most artists and cultural workers belonged, could choose to survive by selling their services to the one institution that had jobs to offer, and that was Government. Armed with this knowledge, bureaucrats of the New Society knew where to look for the brains that would cook up propaganda for the Marcos dictatorship and man the offices tasked to disseminate it among the populace.

A review of cultural production under the New Society allows us to group specific works or bodies of works under three categories determined by the use of Martial Law terror.

Suppressed Culture is the obvious category for cultural products deemed subversive by the regime. Print and electronic media openly critical of the Marcos before 1972 were closed down by Proclamation 1081. Newspapers and magazines, the Marcos-funded Daily Express exempted, were banned until a later time when the Martial Law authorities had determined which publishers would submit to the guidelines issued by Government. Stories, poems, songs, plays and artworks produced by writers and artists of national democratic cultural organizations like PAKSA (Panulat para sa Kaunlaran ng Sambayanan), Panday-Sining (cultural arm of the Kabataang Makabayan), Gintong Silahis (cultural arm of the Samahan ng Demokratikong Kabataan), Kamanyang Players (cultural group of the Philippine College of Commerce), NPAA (Nagkakaisang Progresibong Artista at Arkitekto), and Sining-Bayan, could no longer be freely disseminated without risk of arrest by the police and the military.

Cultural production by activist organizations went underground, coming out with publications that carried news and commentary about human rights violations and other venalities committed by the Martial Law government. Circulation of their output, however, was severely hampered by strict military surveillance of organizations earlier identified as "Leftist." Theater groups based in city centers would take sometime before they could put on anti-dictatorship performances again, although in the countryside national democratic cultural production continued to flourish beyond the reach of the police or the military.

The second category was State Propaganda, consisting of creative writing, theatrical performances, films and comics designed to promote the goals of the New Society. The National Media Production Center was generously funded as the central mill of the government's propaganda machine. An early output of this agency was an anti-communist film, directed by no less thana major director in the person of Lamberto V. Avellana and starring the much-awarded Charito Solis. Depicted was the New Society's success in combating the ideology with which the Communist Party had misled students, workers and peasants.

The typical cultural production of the New Society, however, was always colossal in scale, whether it was a building or a crowd. Events like the parade that went by the name of "Kasaysayan ng Lahi" required mammoth crowds of the scale of the publics Hitler's propaganda chief Goebbels had put together to project the fascist power of the dictator. As to buildings, Imelda Marcos was dubbed as afflicted with "edifice complex," indeed she had an obsession with large-scale constructions like the Philippines International Convention Center, the Film Center she ordered built for the Manila International Film Festival (an event that in itself was a mammoth affair), the Folk Arts Theater that was raised to house the Miss Universe Beauty Pageant (another mammoth undertaking), the Coconut Palace, and the Philippine Village Hotel (now Westin Plaza), all to be seen in the vast grounds of the Cultural Center of the Philippines. Certainly, "Thrilla in Manila," the internationally projected boxing match that brought the then heavyweight champion Mohammad Ali to the Philippines, was a super-production intended to gain the New Society world-wide media attention. In 1975, when the film festival started in pre-Martial Law days by Manila Mayor Villegas was revived, the Marcos dictatorship decided that the event should serve the propaganda needs of the New Society - it was decreed that the films entered for the competition each should be based on any one of the programs of the Martial Law government. Thus, Balikbayan, Family Planning, "Back to the Province," Land Reform, and "Sa Ikauunlad ng Bayan, Disiplina ang Kailangan" were dutifully inscribed into the narratives of the films shown for the ten-day duration of the festival.

The known vanity of the First Lady saw to it that top painters and sculptors would immortalize her image in their works. There was a mural showing Imelda like a Madonna of the Ailing at the main lobby of the Heart Center of the Philippines, another product of the Lady's "edifice complex." Projecting themselves as the Adam and Eve of the Filipino nation, the couple commissioned a mural showing them as the Malakas and Maganda of the Philippine creation legend. Epics were ordered to be written for their glorification, one for Ferdinand Marcos by then Censors chief Guillermo de Vega and another one for Imelda Marcos by UP poet Alejandrino G. Hufana.

A sub-category of State Propaganda consisted of cosmetic cultural production intended to present the New Society to the world as "smiling Martial Law." Examples are the "Bagong Anyo" fashion shows, which catered to upper-class fondness for vacuous entertainment, the Metro Pop Song Competition, another "glitter event" intended to keep the populace singing and dancing, and the sex films passed off as art by the Experimental Cinema of the Philippines under Johnny Litton to take minds off the hard times. The Martial Law propagandists threw their support for the production of numerous movies with big action stars playing real-life military men whose supposed law-enforcement exploits and noble deeds were meant to make military rule palatable to the general public.

The third category of cultural production in the New Society was Anti-Martial Law Propaganda. If Martial Law terror was initially able to drive national democratic cultural production underground, in 1975 along with the outbreak of the La Tondena strike -- the first to defy the prohibition by the dictatorship -- there was a re-surfacing of suppressed protest culture. From this year onward, anti-dictatorship art and culture was to show more daring in openly denouncing the crimes of the regime. A tabloid-sized publication by the name of Sigin of the Times, published by the Association of Major Religious Superiors of the Philippines (AMRSP) came out periodically with news and commentary about the sins of the dictator and his spouse and of the bureaucrats and military men in their employ. From the ranks of top businessmen , a group came out with a heavily-researched expose of "crony capitalism" in the New Society. The expose was titled "Some Are Smarter than Others," words from the very mouth of Mrs. Marcos herself when she was interviewed in Fortune about relatives and friends who had amassed wealth under the New Society. Of course, copies of the AMRSP publications and "Some Are Smarter than Others" had to be circulated sub rosa for mere possession of such "subversive" readings was cause enough for arrest and detention and, worse disappearance or salvaging.

Of the outlets for anti-dictatorship propaganda by the national democratic movement, theater proved to be the most daring and the most effective. One of the earliest cultural groups to openly court suppression was the UP Repertory Company under the direction of Behn Cervantes. Its "Pagsambang Bayan" used the form of a religious service to depict the radicalization of members of the clergy. Its central character was a priest officiating at Mass and dialoguing with members of his congregation on religious conviction and involvement in the movement for the liberation of the oppressed. Workers, peasants, urban poor, youth and students, tribal Filipinos and middle-class intellectuals were represented by groups of actors who moved freely among the audience to simulate and stimulate active participation in the "discussions" that culminated in the decision of the priest ( he has in the process turned into a representative of the conscientious but still uncommitted individual ) to join the oppressed in the task of liberating themselves. Another play mounted by UP Repertory was "Sa Panahon ni Cristy," the first drama to take up the sensitive subject of the rape and abuse of a young woman by her military torturers in a detention center.

The UP Diliman campus was a relatively protected territory at this time by virtue of the academic freedom that the University of the Philippines was supposed to enjoy even under a repressive political climate outside. But over at Fort Santiago in Intramuros, Manila, PETA (Philippine Educational Theater Association) could not invoke any principle that would fend off arrest should the military decide that it was overstepping the bounds allowed by Martial Law. Nevertheless, the Raha Sulayman Theater in Fort Santiago played host to PETA productions protesting human rights abuses and supporting the struggles of peasants, fisherfolk, urban poor and workers against oppressive landlords, bureaucrats, capitalists and military authorities. Many of its productions were thinly-veiled narratives about political issues in contemporary Philippine society that government repression could not altogether keep from public view. "Ang Walang Kamatayang Buhay ni Juan de la Cruz Alyas. . ." was about guerrilla warfare during the American Occupation, but its depiction of the harsh policy of "reconcentration" for the people of Batangas was also a reference to the "hamletting" of peasant populace in areas where the New People's Army was active. "Unang Alay" was the story of Andrers Bonifacio and Gregoria de Jesus and the death of their infant son, but it was also an allusion to the risks and rigors suffered by men and women active in the anti-dictatorship movement. "Juan Tamban" tells the story of a social worker who encounters the case of a boy from a squatter area who eats cockroaches, but it was also a about a university-based intellectual in contemporary Manila who allies herself with urban poor residents protesting poverty and government neglect. In the case of "Batilyo," PETA openly criticizes New Society support for Filipino capitalists and their Japanese partners who wanted to control the fish-delivery system in Navotas. "Nukleyar," a rock musical, is a direct espousal of the cause of the Nuclear-Free Philippines Movement against the Martial Law government. The visual arts scene in Metro Manila at this time saw the rise of a group of young painters who had moved away from the fashionable abstract expressionism of mainstream painters and chose to depict in their works the plight of workers, peasants, and slum-dwellers against the backdrop of dire poverty in the city and brutish treatment by the rich and the powerful. The theme powerfully projected in the images created by the Social Realist artists invariably showed or implied the seething anger of the masses and their optimism in shaping their own future. Edgar Fernandez, Orlando Castillo, Pablo Baens Santos, Renato Habulan, Jose Tence Ruiz, Papo de Asis, Antipas Delotavo, Neil Doloricon and Nunelucio Alvarado were but a few of the signatures affixed to works of art that were collectively subsumed under the category of Social Realism, all of them figurative but executed in different styles according to the aesthetic background and orientation of the individual artist interpreting the times.

Film as a widely patronized cultural product was under strict regulation by the censors, but the ingenuity of scriptwriters and directors was able to offer movie-goers works that went beyond entertainment and tackled subject matter with social implications. Lino Brocka's "Bayan Ko, Kapit sa Patalim" touched on the forbidden issue of strikes under the New Society, and got into difficulties with the censors that required a Supreme Court opinion to resolve. Mike de Leon, in "Sister Stella L," showed the radicalization undergone by a nun when she got herself involved with the union of a cooking oil company and suffered harassment and torture in the hands of the police. In "Batch '81," the same director used the terror practices at fraternity initiations to criticize the fascist tactics of the Martial Law regime in molding the consciousness of the youth. "Sakada" by Behn Cervantes, before its copies were confiscated by the military, exposed the abuses and injustices committed by landlords in cahoots with the military in the suppression of the peasant struggle for higher wages and better treatment.

The literary output of the anti-dictatorship movement was the most persistent and the most directly critical. In 1973 in Focus Philippines, a magazine run by Kerima Polotan-Tuvera, known propagandist for the New Society and wife of New Society bureaucrat J. Capiendo Tuvera, a short poem in English may be said to have delivered the opening salvo from the literary world. "Prometheus Unbound," by a poet masquerading behind the penname Ruben Cuevas appeared ostensibly as a harmless take-off on a classical theme by an beginning poet. Closer inspection of the stanzas, however, would reveal that the poem had taken mischievous advantage of an old practice by Tagalog poets of making an acrostic of the beginning letters of the lines and spelled out the activist cry of "Marcos, Hitler, Diktador, Tuta."

Between 1972 and 1983, songs and poems about the anti-dictatorship struggle had been proliferating. They came from the countryside where they celebrated the armed struggle led by the New People's Army and the quest for land reform; from the colleges and universities where young poets and composers wrote and sang in support of the struggle of workers, peasants and the urban poor; from the prisons where captured activists and militants told of violated human rights and their longing for personal freedom and the people's liberation. These songs and poems were collected in anthologies and songbooks and widely disseminated both in the cities and the countryside. Jess Santiago, Joey Ayala, Paul Galang and Heber Bartolome were poet-composers whose songs gave voice to the anger and plaints of a people whose hopes and dreams for a better society had impelled them to join the struggle for national liberation and democracy.

The year 1983 was a truning point in the anti-dictatorship struggle. The assassination of Benigno Aquino Jr. and themockery of an investigation and trial of those involved in the crime so incensed the uncommitted sectors of the populace that the ranks of the movement were considerably augmented. In the same year, a thin sheaf of poems quietly contemplating and lamenting the assassination of Benigno Aquino Jr. cost four poets their jobs as consultants in a government center. In Memoriam was a jarring reminder of terror as a weapon of the architects of Martial Law which could suddenly pull the economic rug under one's feet when such feet tread a track away from the gilded pathways of the New Society. Ironically, from a prison cell, prize captive Jose Maria Sison would bring out with impunity a collection of his own militantly revolutionary poems carrying the ideological line of the CPP titled Prison and Beyond. On the other hand, a novelist who was not even writing from the underground could publish her potentially subversive account of the Martial Law years in Dekada 70. Lualhati Bautista's novel is the "growing-up story" of a woman who discovers her powers as a woman and matures as housewife and mother when under the tense years of the Martial Law regime she had to cope with a patriarchally-molded husband and with the differing responses of her five sons to the social and political conditions of the times. Indeed, the anti-dictatorship forces had so multiplied that terror by this time had ceased to be an unfailing deterrent.

From the foregoing account of terror and culture under Marcos' New Society, the following observations might be gleaned:1. Terror is most effective on individuals who work in isolation.2. Terror is not always created by physical force, it can also be a confrontation with deprivation. 3. Any kind of assent obtained through terror can only be tentative, and lacking conviction such assent can only be non-productive or capable only of mediocre products.4. Terror is effective for as long as it is able to project itself through dimensions, numbers or magnitude, its characteristic cultural production is largely dependent on scale instead of content.5. Terror has a great capacity to drive dissent into the margins or underground, but that capacity is in the long run limited by its lack of intellectual substance.6. Terror works best when its methods are kept secret, for once those methods have been exposed, the "terrorized" will have learned how to fight back.7. Terror is a bankrupt weapon that will always be hard put to deal with dissent powered by the creative imagination, which will always find ways of coming to terms with the inhibiting bounds of fear, or ways of working around the risks and hazards set by those in power.

Ang Wika ay kasangkapan ng maykapangyarihan:Ang Wika Bilang Instrumentong Politikal

Bienvenido Lumbera
National Artist
Panayam, Seryeng Filipinolohiya DLSU
29 Oktubre 2003

Parang hininga ang wika, sa bawat sandali ng buhay natin ay nariyan ito. Palatandaan ito na buhay tayo, at may kakayahang umugnay sa kapwa nating gumagamit din dito. Sa bawat pangangailangan natin ay gumagamit tayo ng wika upang kamtin ang kailangan natin - kung nagugutom, humihingi ng pagkain; kung nasugatan, dumadaing upang mabigyan ng panlunas; kung nangungulila, humahanap ng kausap na makapapawi sa kalungkutan.

Subalit kaiba sa hininga, hindi likas na bahagi ng pisikal na buhay natin ang wika. Isa itong instrumentong hiwalay sa ating katawan, isang konstruksiyong panlipunan na kinagisnan nating "nariyan" na. Natutunan natin ito sa magulang, pamilya, paaralan at komunidad, at pagdating sa atin, kargado na ng mga kahulugan at pagpapahalaga na galing sa ibang tao, ibang lugar, at ibang panahon. Sa pagtanggap natin sa wika, pumapaloob tayo sa isang lipunan at nakikiisa sa mga taong naroon. Samakatwid, ang kamalayan natin bilang indibidwal ay karugtong ng kamalayan ng iba sa lipunan. Kapag may kapangyarihang sumakop sa kamalayan ng kapwa natin sa lipunan, kasama tayong napapailalim sa nasabing kapangyarihan.

Mula sa paksaing "Wika at Politika," humango ako para sa panayam na ito ng buod na nakasaad sa pamagat: "Ang wika ay kasangkapan ng maykapangyarihan." Ihahanap ko sa ating kasaysayan ng mga halimbawa ang nasabing buod. Sa aking pakahulugan, ang "maykapangyarihan" ay sinuman at alinman na may lakas na pinanghahawakan na nagpapasunod sa tao o nagpapatupad ng balak at layunin. Ang "instrumentong politikal naman" ay mekanismo na kumukuha ng pagsang-ayon ng maraming tao sa mga espesipikong gawaing itinatakda ng maykapangyarihan.

Ang wikang Filipino (sa anyo nitong Tagalog sa maagang yugto ng ating kasaysayan) ay naging instrumentong politikal nang sakupin tayo ng dayuhan noong siglo 16. Ang dumating na mga kolonyalista ay alagad ng dalawang panginoon, ang Monarkiyang Espanyol at ang Simbahang Katoliko. Nauna nang sinakop ng mga kolonyalista ang Amerika Latina, at doon ay natuto sila sa naging karanasan nila sa pagpapasuko ng mga katutubo. Naging madugo ang walang-habas na pagpapasuko nila roon, kaya't nang dumating sila sa Filipinas, ay handa nilang subukin ang "mahinahong" pagpapasuko, lalo pa't maliit lamang ang pangkat nila kung ikukumpara sa mga mamamayang dinatnan nila.

Sa panig ng mga misyonerong kasama ng mga sundalo, ang misyon nila ay ang pagpapalaganap ng relihiyong Katoliko. May pag-aalangan sa hanay nila kung paano ibabahagi sa mga katutubo ang doktrina ng Simbahan - ayon sa paniniwala na naipalaman na ng Simbahan sa Peninsula ang mga banal na aral ng Katolisismo sa kanilang wika, tila wikang Espanyol ang kailangang gamitin sa pagsasalin ng relihiyon sa mga bagong binyagan. Subalit iilan lamang ang mga misyonero at lubhang marami ang mga paganong kailangang agawin sa demonyo sa lalong madaling panahon. Sa isang pagpupulong ng mga pinuno ng mga orden relihiyoso, naipasyang sa mga wikang katutubo gagawin ang pagtuturo ng pananampalataya. Sa kapasyahang iyon, naging instrumentong politikal ang mga wika ng mga katutubo. Ang bawat orden ay nagtalaga ng mga misyonero na ang tutungkulin ay ang pag-aaral ng mga wikang katutubo, at dito lumitaw ang mga pangalang ngayon ay kinikilala bilang mga tagapagpauna sa pag-aaral ng wika ng mga Tagalog -- Francisco Blancas de San Jose, Gaspar de San Agustin, Juan de Plasencia, Pedro de San Buenaventura, Francisco de San Antonio, Domingo de los Santos, Juan de Noceda at Pedro de Sanlucar.

Ang pagsasalin ng mga tekstong Espanyol ay masasabi nating siyang panimulang hakbang sa pag-angkin ng mga misyonero sa Tagalog. Noong 1593, lumabas ang uang librong limbag sa Filipinas, ang Doctrina Christiana. Nasa librong ito ang mga batayang dasal ng Simbahan na isinalin sa Tagalog: Padre Nuestro, Ave Maria Purissima, Credo, Salve Regina atbp. Mahalagang banggitin na ang librong ito ay nilimbag hindi para sa mga katutubo kundi para sa mga misyonerong magpapalaganap ng pananampalataya. Matututunan ng mga katutubo ang mga dasal sa pamamagitan ng tradisyong pabigkas. Ibig sabihin, sa simbahan sa oras ng katesismo, isinasaulo ang mga dasal at paulit-ulit na bibigkasin hanggang ang mga ito ay maging bahagi na ng kamalayan ng mga binyagan.

Sa unang hati ng siglo 17, isang misyonerong nagngangalang Pedro de Herrera ang nagsalin ng mga pagninilay tuwing may Santo Exercicio, na nalimbag bilang Meditaciones, cun manga mahal na pagninilay na sadia sa Santong pag Eexercicios (1645). Nasa anyong patula ang mga pagninilay, dalit ang tawag ng mga Tagalog, at ito ay nagpapakilala sa bisa ng tradisyong pabigkas na inangkin na rin ng mga misyonero upang mapadulas ang pagkatuto ng mga katutubo.

Sa pagsisimula ng siglo 18, isang manlilimbag na layko ng mga Heswita, si Gaspar Aquino de Belen, ang magsasalin ng Recomendacion del Alma ni Tomas de Villacastin at ilalabas ito bilang Mga panalanging pagtatagobilin sa caloloua ng tauong naghihingalo (1703). Ang saling ito ni Aquino de Belen ay katibayan ng masinsinang pagsakop sa kamalayan ng mga katutubo na hanggang sa hukay ay inaakay sa pananampalataya ng mga misyonerong armado ng wikang katutubo.

Nakita natin sa halimbawa ng Meditaciones ni Pedro de Herrera kung paano inangkin ang anyong pabigkas upang maihatid sa mga bagong binyagan ang mga kapaniwalaang Kristiyano. Ang lumang anyo ng tulang dalit ay pinasukan ng bagong nilalaman. Upang ang mga paganong tulang pasalaysay, marahil ay kabilang dito ang nawalang epiko ng mga Tagalog, ay magamit sa ikasusulong ng Kristiyanismo, ang salaysay ng pagsakop ni Kristo sa kasalanan ng sangkatauhan ay iginawa ni Gaspar Aquino de Belen ng mahabang tula na aawitin ayon sa tradisyon ng mga Tagalog. Ito ay ang Mahal na Passion ni Jesu Christong P. Natin na Tola (1703), ang akdang pagsusumundan ng Pasyong Pilapil na hanggang sa kasalukuyan ay inaawit ng mga Filipino tuwing sasapit ang Mahal na Araw.

May mahabang kasaysayan ang tula sa Filipinas, na ang pinagsimulan ay hindi na natin matutunton palibhasa'y kasintanda ito ng tradisyong pabigkas. Subalit ang unang akdang nakasulat sa prosa ay tila nalikha lamang noong siglo 17 at ito ay pamanang kolonyal ng prayleng Francisco Blancas de San Jose. Memorial de la vida cristiana en lengua tagala (1605) ang pamagat na Espanyol ng libro subalit ito ay kinatha sa wikang Tagalog. Nilalaman ng Memorial de la vida cristiana ang mala-sermong pagpapaliwanag sa bawat isa sa Sampung Utos ng Diyos sa prosang batbat ng talinghaga at nagpapamalas ng galing ni San Jose sa paghuli sa estilo ng mga Tagalog. Totoo na ang sinaunang mga Tagalog ay nagsasalita ng prosa sa kanilang pang-araw-araw na pakikipag-usap sa kanilang mga kabaranggay, kaya lamang ang kanilang prosa ay hindi pa isang anyo ng pagpapahayag dahil wala silang imprenta. Si San Jose ang siyang naging unang prosista dahil ang ordeng Dominiko ay nag-aari noong mga unang taon ng siglo 17 ng tanging imprenta sa Filipinas.

Ang kapangyarihan ng mga prayle sa unang yugto ng kolonyalismong Espanyol ay sinisimbolo ng imprenta. Ito ay bagong teknolohiya na ipinasok sa kultura ng mga Tagalog sa pamamagitan ng mga misyonero. Hindi nito nahalinhan ang tradisyong pabigkas ng mga Tagalog kahit pa sa panahon ng Rebolusyong 1896, pero dahil kamangha-manghang teknolohiya ang magsatitik sa papel ng mga salitang dati'y mga tunog lamang, ang imprenta ay nangyaring maging bukal ng lakas ng kulturang dayuhan na ipinatanggap sa mga katutubo.

Magsisimulang bawiin ng mga Filipino sa siglo 19 ang kapangyarihang kalakip ng wikang Tagalog na inagaw ng mga prayle. Sa bagong siglo, ang imprenta ay hindi na esklusibong pag-aari ng mga orden relihiyoso. May naitayo na noong mga imprentang komersiyal, at ang produksiyon ng mga libro ay nakapagpalitaw na ng mga akdang sinulat ng mga katutubo. Ang Florante at Laura (ca. 1838) ni Francisco Baltazar ay isa sa mga akdang iyon. Iilan pa sa panahong iyon ang marunong bumasa kaya't lumaganap ang tula sa pamamagitan ng tradisyong pabigkas at paawit. Sa bawat pagkakataong ito ay bigkasin/awitin sa mga pagtitipon ng mga Tagalog, ang karanasang nilalaman ng tula ay namamahay sa kamalayan ng mga nakikinig at doon ay nagkakaanyong personal at umuungkat sa mga danas at alaala ng indibidwal sa kanyang pakikipamuhay sa ilalim ng kolonyal na pamahalaan. Nag-iba na ang nilalaman ng wikang naririnig at isinasaloob ng mga katutubo na dati'y ang danas na dala ng mga salita ay limitado lamang sa mga sermon at pagninilay. Ngayo'y may pagsusuyuan, pagbabaka at pagtutol sa pagtataksil at pang-aapi. At hindi nag-iisa ang tula ni Baltazar sa paghahatid ng bagong karanasan; may iba pang mga awit na kapanahon ng Florante at Laura.

Ang pagsilay ng Florante at Laura sa lipunang kolonyal ay naghatid ng kapangyarihan sa wikang Tagalog. Gumamit ito ng tradisyonal na himig at ng ritmong pamilyar ng pagtulang Tagalog. Isinunod ni Baltazar ang daloy ng naratibo sa naratibo ng mga romance na mula sa Espanya. Ang mga tauhan ay isinunod rin sa padron ng mga tauhan sa mga romance. Subalit sariling imbento ng imahinasyon ni Baltazar ang kanyang salaysay. Samakatwid, tila gustong ipakita ni Baltazar na kaya rin ng isang indio ang humabi ng tulang maihahanay sa mga tulang pasalaysay na dala ng mga Espanyol. At habang lumalawak ang madlang nakarinig at tinablan ng bisa ng naratibo ni Baltazar, sa pagsasanib ng karanasan ng iba't ibang indibidwal na umangkin sa tula, nagsimulang ituring na isinasatinig ng tula ang hinaing ng mga mamamayang nahihirapan sa pamamahala ng mga dayuhan. Sa ganitong transpormadong anyo tatanggapin ng mga edukadong indio at mestisong tulad nina Rizal at Mabini ang tula ni Baltazar.

Ang kapangyarihang ibinalik ni Baltazar sa wikang Tagalog ay magbubunsod ng hayagang pagtutol sa pagtula ni Marcelo H. del Pilar. Ang "Sagot ng Espanya sa Hibik ng Filipinas" ay hindi na lamang naghahandog ng isang kawiliwiling salaysay at mga pahiwatig. Ang diyalogong nakapalikod sa tula sa pagitan ng Ina at Anak ay umungkat sa mga isyu laban sa mga prayle. May pagtalakay sa tula sa relasyon ng Monarkiya, Simbahan at mga mamamayan. Ito ay tahasang pag-angkin sa kapangyarihan ng wikang Tagalog upang maipaabot sa Monarkiya ang paghihirap na dinaranas ng mga mamamayan. Sa dakong hulihan ng tula, ipinahihiwatig ng Inang Espanya na pulutin ng Filipinas ang mga aral sa isinalaysay na kinahantungan ng mga prayle sa Europa nang maganap ang Repormasyon ni Martin Luther.

Ang Rebolusyong 1896 ay pinasabog ng mitsang sinindihan ng Kilusang Propaganda nina Rizal at Del Pilar. Ang pag-angkin ng kapangyarihan ng wika ay lalong titingkad kung gugunitain ang prosa ng misyonerong Francisco Blancas de San Jose sa Memorial (1605) at itatabi ito sa prosa ni Emilio Jacinto sa Liwanag at Dilim (ca. 1896). Kapwa prosang matalinghaga ang dalawang akda. Ang una ay pagpapaliwanag sa mga kapaniwalaang Kristiyano na ipinatanggap ng mga misyonero, ang ikalawa ay paglilinaw sa mga kaisipang mapagpalaya na ang tinatanaw ay ang pagsasarili ng mga Filipino.
Ang "Pag-ibig sa Tinubuang Bayan" (1896) ay isang pagninilay gaya ng mga pagninilay sa Meditaciones (1645) ni Pedro de Herrera. Ang inihaharap ni Andres Bonifacio sa kanyang madla ay ang kalagayan ng bayang lugmok sa mga kahirapang dulot ng kolonyal na pamahalaan. Sa pamamagitan ng mga ispesipikong halimbawa ng pagkaapi at pagkaduhagi, hinahalukay ng tula ang kalooban ng kanyang mga tagapakinig upang ang mga ito ay makiisa sa paghihimagsik ng Katipunan. Taglay pa rin ng wikang binawi sa mga misyonero ang mga konotasyon ng pagsisisi at pagtangis sa naging bunga ng pagpapabaya ng Kristiyano kay Hesukristo na pamana ng kasaysayan ng wika. Ngayo'y nagiging instrumento ang wika para maihiwalay ang mga Filipino sa mga taliba ng kolonyal na pananakop.

Pagsapit ng 1898, nang ang Filipinas ay sakupin ng mga Amerikano, ang wikang Tagalog ay humakot sa Rebolusyon ng matinding lakas at ito ay ginamit ng mga rebolusyonaryong manunulat sa pagsisikap na maitaboy ang mga bagong kolonyalista. Ang panitikan, ang teatro at ang peryodismo ay nagpamalas ng tapang at giting na nagpasigla sa paglabang gerilya sa kanayunan. Ang unang dekada ng siglo 20 ay kinatampukan ng mga nobelistang Inigo Ed. Regalado at Faustino Aguilar, ng mga makatang Pedro Gatmaitan at Albino Dimayuga, ng mga mandudulang Aurelio Tolentino, Juan Abad at Juan Matapang Cruz, at ng mga peryodistang Lope K. Santos at Pascual Poblete.

Mananatiling sandigan ng lakas ng wikang Tagalog ang Rebolusyon at ang pakikidigma sa mga Amerikano. Hanggang sa kasalukuyan ay pinasisigla ng pinagdaanang kasaysayan ng wika ang paggamit sa wikang Tagalog ng mga manunulat. Subalit sa pagkatatag ng sistema ng edukasyong sa Ingles tinuturuan ang mga kabataang Filipino, may ilang panahon ding naliliman ng wika ng mga bagong kolonyalista ang wikang Tagalog. Ang bagong instrumentong politikal ng mga mananakop ay ang school, paaralang publiko sa simula, at di naglaon, pati na ang mga pribadong paaralan na tumanggap sa wikang panturong dala ng dayuhan. Dahil ito ay nasantabi sa labas ng paaralan, walang institusyong masilungan ang wikang Tagalog. Hindi ito inagaw ng bagong mananakop, itinulak lamang sa laylayan ng lipunang kolonyal. Sa larangan ng paglalathala, nasadlak ang wikang Tagalog sa mga babasahing popular na inaba-aba ng mga edukadong sa Ingles nagbabasa at nakikipag-usap. Sa kabutihang palad, pinulot ito ng bagong teknolohiya ng pelikula at sa pamamagitan ng kamangha-manghang sining ng tinawag na "aninong gumagalaw," pinalakas ito sa hanay ng nakararaming mamamayan hindi lamang sa Katagalugan kundi pati sa iba pang bahagi ng bansa. Subalit ang lingguhang magasin at ang pelikulang Tagalog ay mga anyong popular na sa panahon ng pananakop ng mga Amerikano ay itinuring na mababang uri ng libangan, kaya't sa kabila ng malaganap ng pagtanggap sa wikang Tagalog sa iba't ibang dako ng Filipinas, nanatili itong walang prestihiyo.

Sa huling hati ng dekada 60, isang kilusang politikal ang pinasilang ng mga kondisyong inihanap ng mga kabataang nasa kolehiyo at unibersidad ng kalutasan. Ayon sa pagsusuri ng bagong kilusan, ang mga kagipitan sa pamumuhay sa bansa ay bunga ng kontrol ng mga dayuhan sa ekonomiya at ng paghahari ng mga mayayamang nagmamay-ari ng malalawak na lupain. Mula sa hanay ng mga lider na naninilbihan sa mga kapitalistang dayuhan at sa mga panginoong maylupa nanggagaling ang humahawak sa gobyerno, at ang mga ito ay nagpapayaman sa pamamagitan ng mga opisinang kanilang inuupan. Hindi sa mga datihan nang naglilider manggagaling ang pagkilos na maglalapat ng lunas sa sakit ng lipunan. Ayon sa mga aktibista ng kilusang makabayan, ang babago sa lipunan ay ang nakararami sa lipunan. May bagong salitang pumasok sa wika, ang salitang "masa," na tumutukoy sa nakararaming hindi isinasali sa paghawak ng kapangyarihan. Ang "masang" iyan na isinisentro ng kilusan ang panggagalingan ng panibagong lakas ng wikang Tagalog bilang instrumentong politikal.

Nakita ng mga lider-estudyanteng naglalayong baguhin ang lipunan na kailangan nilang maka-ugnay sa nakararami, at ang Ingles ay nagiging sagwil sa halip na kawing sa kanilang pakikiisa sa masa. Sa mga kolehiyo at unibersidad, magsisimulang igiit ng mga aktibista na sila ay bigyan ng kakayahang umugnay sa mga mamamayang ang karamiha'y hanggang paaralang primarya lamang ang naabot. Iyon, sa kanilang paningin, ay magaganap lamang kung magkakaroon sila ng kasanayan, kung kindi man katatasan, sa pagsasalita ng wika ng masa. Wala mang patakaran ang mga paaralan para pagbigyan ang hinihingi ng mga estudyante, nagkaroon ng pagbubukas ang mga ito sa pagtuturo na gumagamit sa wikang Tagalog (na noo'y nasimulan nang tawaging "Pilipino").

Sa kasalukuyan, nagkapuwang na ang wikang Filipino sa kurikulum. Hindi pa ito ang kinikilalang wikang panturo, pero may lugar na ito sa school. Nakapasok na sa Akademya ang wika ng "masa." Bagamat ang marami sa mga maykapangyrihan ay nagmamatigas pa rin na sa Ingles lamang magaganap ang tunay na edukasyon ng kabataang Filipino, hindi na naigigiit ang ganyang delusyon nang walang sumasalungat. Napanghawakan na ng kilusang makabayan ang wika ng masa, at wala nang esklusibong kapangyarihan ang mga maykapangyarihan sa wikang inangkin ng kabataan.

Ang Sining at Komitment sa Panahon ng Krisis at Karahasan

ni Dr. Bienvenido Lumbera
National Artist

Sa panahon ng krisis at karahasan, ang pangunahing bagay na nararapat binibigyan pansin ng mga artista’t manggagawang pangkultura ay ang pagtatambal ng sining at komitment. Mahalagang ang isang artista ay may komitment. Ito ang paghawak sa isang panindigang nakabatay sa pambansang interes.

Saan ba nakaukol ang komitment ng isang artista? Ito ay itinatapat sa krisis na nararanasan.

Sa krisis pang-ekonomya, ito ang pagtaas ng presyo ng bilihin, pagbaba ng sahod at kawalan ng trabaho. Ang artista ay hindi ligtas sa kahirapang nararanasan ng lipunan. Karaniwang nangyayari sa artista ang pang-ekonomiyang kagipitan.

Bago ang Martial Law, kahit papano ay mayroong empleyo ang mga tao sa larangan ng sining, pero sa panahon ng batas militar, sa isang sistematikong pagdidikta ng batas ng gubyerno, lahat ng mga empleyado ay pinagbibintangang “kumikilos”. Marami ang nawalan ng trabaho. Kung may nakapanatili sa trabaho, sila ay araw-araw na minamanmanan. Dito pumapasok ang krisis pampulitika: ang pagdaranas ng represyon.

Ang krisis panlipunan ay hindi lamang nagsimula kay GMA (Gloria Macapagal-Arroyo) . Si Marcos halimbawa, ay naging bulagsak sa paghawak ng pampublikong pinansya. Binigyan prayoridad nito ang imprastraktura para sa mga negosyanteng sa kalaunan ay nagdeklara ng pagkalugi. Nagbunga ito ng malakihang utang panlabas na taun-taon ay lumalaki. Wala namang malinaw na programa paano ito mabayaran at sa aktwal ay ipinasa nga sa mamamayan ang problema sa utang. Magkasalimbayang pangungurakot at kawalan ng katapatan ang sagot dito ng pamahalaan.

Sa panahon ni Cory Aquino, mayroon itong mayamang posibildad at magandang pagkakataon na tanggihan ang panlabas na utang ng bansa. Kinikilala ang administrasyon ni Cory bilang isang “revolutiuonary government” at hawak nito ang kapangyarihang baguhin ang kalakaran. Ngunit sa aktwal, ay hindi ito umaktong rebolusyonaryo. Sa bandang huli, siya ay nanatiling isang haciendera, kabilang sa mga naghaharing uri ng mga negosyante at may-ari ng malalawak na lupain.

Upang hindi mabawasan ang angking kayamanan, idineklara niyang, “Ang Pilipinas ay handang akuin ang lahat ng pagkakautang”. Isa itong malaking kahungkagan samantalang ang tinayong atomic plant noon ay maituturing na isang malaking pagkakautang ng pamilyang Marcos.

Kaya’t nananatili ang patakaran sa budget sa pagbibigay prayoridad sa utang panlabas, kasama ng suportang militar at walang kaukulang pansin para sa serbisyong panlipunan tulad ng edukasyon, kabuhayan, kalusugan, pabahay, tubig, kuryente. Hindi binibigyan ng kaukulang pansin ang mamamayang patuloy na dumaranas ng kagipitan.

Pagkatapos ng rehimen ni Cory, tinuturing ang panahon ni Ramos bilang “Restoration Period”, panunumbalik daw sa dating kalagayan ng Pilipinas. Sa esensiya at sa aktwal, ito ay panunumbalik ng iilan para sa pang-ekonomya at pampulitikang kapangyarihan. Nanatili ang suporta ng gubyerno sa kapitalismo.

Ang sitwasyon sa ngayon ay tulad ng katatapos lamang na tinatawag na post-kolonyalismo. Batay na rin sa karanasan, ang nilikhang problema ng gubyerno sa ekonomya at pulitika ay naging kontradiksyong hinarap ng mga indibidwal sa larangan ng sining: go to work and follow rules or join the “illegal movement”.

Sa kilusan ng pagbabago, ang gawaing pangkultura ay di hamak na “ligtas na larangan”. Binansagang sa larangang ito ay walang karahasan ngunit sa katotohanan, ang kultura ay psyche ng maraming kontradiksyong maaaring humahantong sa isang pisikal na karahasan, pananakit, pagpatay at pagsugpo.

Dahil ang pinag-uusapan sa larangan ay elite vs pinamumunuan o ang naghahari at ang pinaghaharian.

Kung babalikan ang Martial Law, noon ay tunay na ginamit ng estado ang lakas nito upang ang lipunan ay naaayon sa kagustuhan ng diktador. Ganito ang kalakaran ngayon sa rehimen ni Gloria Macapagal Arroyo: ang pamamahala ay nakabatay sa kayamanan, kapangyarihan, ari-arian at impluwensyang militar.

Evat ang naging tugon ni GMA sa obligasyong pang-internasyunal. Lalong lumala ang problema sa gloria dahil si Gloria ay di nagdala ng gloria.

Sa umpisa pa lang, ang kanyang pagkahalal bilang pangulo ay questionable na. Ginamit nito ang lahat ng rekurso para mahawakan ang kapangyarihan. Ang katotohanan ng Hello Garci tapes ay insidenteng kailangan ipaliwanag sa sambayanan dahil ito ay pagbunyag ng ibayong paglubha ng krisis sa lipunan.

Sa kanyang “sorry”, parang sinabi lang sa mamamayang nagising siya isang araw na nakausap ang isang tao sa COMELEC sa panahon ng eleksyon at tumatakbo siya sa pagkapangulo. Isang malinaw na panloloko.

Palaki nang palaki ang bilang ng mamamayang tumututol sa kanyang pamahalaan. Ang impeachment proceedings ay prosesong hindi nalubos dahil ginamit ng administrasyong GMA ang lahat na rekurso, maging panunupil sa kapwa opisyal sa pamahalaan.

Sa laki at lala ng kanyang kailangang pagtakpan, isang direksyon ang tinahak ni GMA: ang paghasik ng terorismo upang pigilan ang mamamayang lumalaban. Ang Proclamation 1017 ay mapanlilang na patakarang kinopya kay Marcos nang ibinaba ang batas militar sa konteksto ng state of emergency.

Ang panukalang charter change o CHA-CHA ay isang pabuya o pagtupad sa pangako ng pangulo ng bansa, ginagamit na ekstensyon ng administrasyon, para sa mga ambisyosong lokal na mga opisyales.

Sa pamamagitan ng CHA-CHA ay maiiwasan ang pagsusuri ng estado hinggil sa mga usapin at isyu. Ang Cha-cha ay lalong pinapatingkad ng administrasyon upang pigilin ang kilusang GMA ouster. May bagong konstitusyon sa tuwing may pagdeklara ng martial law. Asahan ng mamamayan na ang bagong konstitusyon ay hindi para sa mamamayan.

Ano ang magagawa ng mga nasa larangan ng kultura ngayon?

Maaaring humalaw ang mga artista’t manggagawang pangkultura sa karanasan ng mga nasa larangan noong Martial Law: natuto sila sa pamamagitan ng pakikiisa sa malawakang pagkilos at pag-oorganisa.

Sa ngayon, ang krisis ay lalong lumubha at ginagamitan ng karahasan ng pamahalaan upang maputol o mabansot ang diwang palaban ng isang artista o kaya ay gawing masunurin, umaayon sa pamahalaan ang kanyang sinusulat o nililikha.

Ang artista ay may malayang pasya sa pagpapahayag. Sa panahon ng martial law, dalawa ang lugar ng mga artista sa pagkilos: Isa rito ang legal na pakikibaka sa pamamagitan ng mga likhang kontra sa mapanupil na patakaran ng pamahalaan. Ang isa pa ay ang underground na tinatawag o ang pagpasya ng artistang kumilos nang lampas pa sa paghawak ng lapis o paint brush para maipagpatuloy ang nasimulan at para na rin sa sariling kaligtasan.

Ang anyong pangkultura ay epektibo para patuloy na ipahayag ang panindigang makabayan at makabansa.

Ang awit ay isang anyong madaling palaganapin. Ang awit ni Joey Ayala tungkol sa Sta. Filomena: may bukiring masagana sa bunga ngunit walang pumipitas, “wala nang tao sa Sta. Filomena”. Ito ay batay sa isang aktwal na panghahamlet ng militar sa Davao bilang isang larawan ng kagipitang likha ng martial law. Nasa awit ang alusyon ng taktikang militar at ng pamahalaan sa pagbansag ng isang lugar o probinsiya bilang luklukan ng NPA kaya’t ang mga sibilyan dito ay pinalikas diumano kaya’t napabayaan ang bukirin.

Sa Bangon o Internasyunale, ito ay panunumpa ng mga militanteng me komitment sa uring proletaryo.

Ang dula ay maaaring tahasang umaatake sa pamahalaan at pasismong militar.
Ang dulang Welga! Welga na larawan ng isang militanteng unyon ay nalikha bago ang martial law ngunit ipinagbabawal dahil sa radikal na layunin nito. Ang Juan dela Cruz ay tungkol sa kalagayan ng mamamayan sa panahon ng kolonyalismong Amerikano “para bulabugin ang mga tao at malipol ang mga gerilya”.

Ang tula ay maaaring tahasang maglarawan ng kalagayang iba ang tumutukoy sa aktwal.

Ang artista ay isang bulnerableng indibidwal sa lipunan dahil karamihan naman ay walang malaking kakayahang pang-ekonomiya ngunit ang artista ay di dapat humiwalkay sa lipunan.

Kailangan niyang magpasya. Kailan ka magsisimula? Kailan pa magpapatuloy? #